۲۰۱۳-۰۲-۰۲-۱۸-۵۳-۲۸-۱۷۳۸۰۵۰۲۷۵

شهر اسلامی در قرآن

چکیدهخدای متعال برای حل تمام مشکلات زندگی در قرآن کریم راهنمای هایی را معمول کرده است. از‌ آن جمله ویژگیهای یک شهر اسلامی را به لحاظ معماری و شهر سازی نمایانده است.در این مقاله سعی شده است،‌این ویژگی ها از آیات قرآن استخراج و معرفی شود. عناوینی که در آن مورد بحث قرار گرفته است،‌عبارت است از: اصول و ارزشها، صفات فعل الهی، ‌طبیعت و عناصر طبیعی، تنظیم رواط اجتماعی،‌صفات محیط مصنوع، عناصر شهری و معماری.
.۱٫ مقدمهآیات قرآن و احادیث رسیده از معصومین (ع) مسلمین را به وجود راه حلهای مشکلاتشان در کتاب الهی آگاه نموده و به دریافت و شناخت مبانی و اصول مذکور در قرآن و اداره امورشان بر مبنای آن مبانی و اصول هدایت و تشویق می نمایند.در قرآن کریم آمده است: «و لا حبه فی ظلمات الارض و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین» ]انعام۵۹[( … وهیچ دانه در زیر تاریکیهای زمین و هیچ تر و خشکی نیست،‌جز آنکه در کتاب مبین و قرآن عظیم مسطور است).برخی از روایات مذکور عبارتند از:- امام علی بن ابی طالب می فرماید:« در قرآن است خبر آنچه پیش از شماست و خبر از آنچه بعد از شماست»]۱[.ـ امام صادق می فرماید‚ « هیچ امری نیست که دو نفر در آن اختلاف نظر داشته باشند جز آنکه برای آن در کتاب خدا ریشه و بنیادی است ولی عقلهای مردم به آن نمی رسد»]۲[ـ امام صادق(ع) می فرماید:«خدای تبارک و تعالی در قرآن بیان هر چیز را فرو فرستاده تا آنجا که به خدا سوگند چیزی را از احتیاجات بندگان فروگذار نفرموده است تاآنجا که هیچ بنده ای نتواند بگوید ای کاش، این در قرآن آمده بود، جز آنکه خدا آن را در قرآن فرو فرستاده است»]۳[یکی از مهمترین دستاوردهای فکری، فلسفی، هنری،‌صناعی و تولیدی تمدنها و جوامع بشری «شهر»است که هم از ماندگاری نسبی برخوردار می باشد، هم تجلی باورها و ارزشهای فرهنگی جامعه است و هم اینکه بر رفتار انسان اثر می گذارد و ضمن آنکه بیانگر هویت جامعه د رانظار جهانیان و تاریخ است، تنظیم کننده روابط آحاد جامعه با یکدیگر نیز می باشد و بسیاری خواص دیگر که از ذکر آنها احتراز جسته و مطالعه در آن به منابع مربوط ارجاع می گردد]۴[نوشتار حاضرسعی خواهد داشت تاحتی الامکان بدون مراجعه به تفاسیر و روایات،‌و در حد ایجاز و اختصار، آن دسته از آیات قرآن کریم را به نحوی به ساخت شهر مربوط شده و می توانند راهنمای دست اندرکاران مسائل شهری که مشتاق ایجاد شهر اسلامی هستند قرار گیرند در حد بضاعت اندک نگارنده معرفی نماید،‌ تا در نهایت مشخص شود که باغور و تفحص و تدفیق در متون اسلامی امکان تبیین جملگی ویژگیها و مختصات شهر اسلامی میسر خواهد بود. با این تذکر که چون قرآن کتاب هدایت انسانها برای همه زمانها مکانها می باشد،‌ نبایستی انتظارداشت که درمورد مسایل جزئی و مصادیق خاص هر زمان ومکان مثل ابعاد در و پنجره و مقدار زیر بنا و عرض معابر و امثالهم سخن گفته باشد؛ بلکه سخن در این است که این کتاب،‌اصولی لایتغیر را بعنوان سنت الله مطرح می نماید که در همه زمانها مکانها و با روشهای مجاز و مصالح در دسترس قابل تجلی و اجرا باشند. با این تذکر مجدد که با غور در اصول مطروحه حتی امکان شناسایی درست جزئیات پیش گفته نیز فراهم خواهد آمد. به عبارت دیگر بهره گیری از قرآن کریم برای اداره امور به شکل یک فرآیند ممتد خواهد بود که در صورت انقطاع و ترک اصول امکان بهره گیری کامل و جامع منتفی خواهد شد.تذکر مهم دیگر انکه این مقاله به هیچ وجه در پی ارائه ضوابط اجرایی و بیان جزئیات اجرا و ساخت شهر و عمارت نیست، که این کار به مطالعاتی وسیع و همه جانبه نیاز دارد که بایستی شرایط زمانی و مکانی و فنون در دسترس و توجه به جمله علوم مرتبط با محیط نیز د رتصمیم گیری نهایی لحاظ شوند؛بلکه نظر اصلی این است که فتح بابی بشود در اثبات اینکه می توان از کلام الهی و به تبع آن از سنت اسلامی بهره گرفت. به هر حال آن دسته از آیات الهی که می توانند و باید مبنای تدون مبانی نظری معماری و شهرسازی قرار گیرند بدون هیچگونه تفسیری ارائه می شوند. ضمن آنکه بسیاری آیات دیگر نیز هستند که با مداقه و تفقه بیشتر امکان بهره گیری از آنها وجود دارد.برای فصل بندی این مطالعه روشهای متفاوتی که به هر حال مبین عناصر و اعضای متشکله شهر و ارتباط آنها با یکدیگر باشند می توانند مورد استفاده قرار گیرند،‌ که در این مقاله سعی شده است تا با توجه به تقسیم بندی آیات،‌ عناوینی انتخاب شوند که حتی الامکان جامع موضوعات شهری و محیط بطور عام باشند، عناوین انتخابی عبارتند از: اصول و ارزشها، صفات الهی،‌طبیعت و عناصر طبیعی، تنظیم روابط اجتماعی،‌ صفات محیط مصنوع، عناصر شهری و معماری.۲٫ اصول و ارزشهاکتاب الهی معرف اصول و ارزشهایی است که ضمن تسلط بر عالم وجود،‌رعایت آنها در اعمال و رفتار انسان نیز توصیه شده است. توجه و نزدیکی به این اصول و ارزشها و مرعی داشتن آنها در فعالیتهای انسانی عاملی در جهت شناخت الهی و همراهی با نظام حاکم بر عالم هستی خواهد بود.در این مبحث به برخی اصول و ارزشهای مسطور در کتاب الهی اشاره خواهد شد، و در حد بضاعت از لزوم و نحوه تجلی آنها در شهر اسلامی سخن خواهد رفت.این ارزشها و اصول نیز به نوبه خود تحت دو عنوان قابل تقسیم بندی هستند: یکی اصول خاص تفکر اسلامی مثل توحید و دیگری اصولی که به هر حال اصولی جهانی بوده و همه مکاتب از آنها سخن می گویند؛ مثل: عدالت که در این مورد ارائه تعریف اسلام از آنها و تبیین وجه تمایز تفکر اسلامی با سایر مکاتب ضرورت دارد.۲٫۱٫ اصول اسلامیهمانگونه که ذکر شد، هر دین و مکتب و تفکری،‌اصول خاص خویش را داشته و در مورد مفاهیم مشترک نیز تعریف خاص خود را دارا می باشد، و طبیعی است که تعلیمات اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نباشد. غرض ازاصول خاص هر دین الزماً اصولی نخواهد بود که در سایر مکاتب از آنها نامی به میان نیامده باشد؛ بااینکه اصولی است که به جهت ویژگیهای بارز آنها ذکر نام آنها مترداف با دین مورد نظر است. فی المثل توحید غالباً مترداف با اسلام شناخته می شود؛ چرا که بنا به تایید غالب متحققین،‌مفهوم توحید در تفکر اسلامی با مفهوم توحید در سایر مذاهب کاملاً متفاوت و آشکار است.برخی از اصول عبارتند از: الف ـ تسبیح: آیاتی از قرآن کریم بر این نکته تاکید می فرمایند که هر آنچه که در آسمانها و زمین است،‌ به تسبیح خداوند تبارک و متعالی مشغول است؛ از جمله:ـ یسبح له السموات السبع و الارض و من فیهن و ان من شی الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم انه کان حلیماً غفورا]اسراء/۴۴[ (هفت آسمان وزمین و هر چه در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند و موجودی نیست، جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست و لیکن شما تسبیح او را فهم نمی کنید. همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است.)-الم تر ان الله یسبح له من فی السموات و الرض و الطیر صافات کل قد علم صلاته و تسبیحه ]نور/۴۱[ (آیا ندیدی که هر کس در آسمانها و زمین است، تا مرغ که در هوا پرگشاید، همه به تسبیح خدا مشغولند و همه آنان صلات و تسبیح خود بدانند).- هو الله الخالق الباری المصور له الاسماء الحسنی یسبح له ما فی السموات و الارض و هو العزیز الحکیم]حشر/۲۴[ (اوست خدای آفریننده عالم امکان و پدیدآورنده جهان و جهانیان، نگارنده صورت خلقان. او رانامهای نیکوتر بسیار است و آنچه در آسمانها و زمین است،‌ همه به تسبیح و ستایش (اوصاف) جمال و جلالش مشغولند و اوست یکتا خدای مقتدر حکیم).لذاست که می توان گفت: یکی از مهمترین وظایف انسان در ایجاد محیط زندگی خویش آن است که عناصر و فضاهای شهری و هر شیء انسان ساخته‌ای این تسبیح را به اهل شهر و به هر ناظر و تازه واردی القا نماید. به بیان دیگر شهر باید بتواند تجلیگاه و نمایشگر تسبیح الهی توسط همه اجزاء متشکله اش باشد. ب ـ ذکر: با عنایت به معنای ذکر، یادآوری،‌عناصر و فضاهای شهری بایستی به عنوان عناصر تذکردهنده عمل نمایند. به این معنا که هر شهر و هر جزئی از آن بایستی انسان را به اصول و ارزشهاس فرهنگی و اسلامی متذکر گردد و آنها را در ذهن اهل خویش و هر ناظری یاد آور باشد. برخی از آیات کتاب الهی که به اهمیت ذکر بشارت دارند،‌ عبارتند از: – و ذکر فان الذکری تنفع المومنین]ذاریات/۵۵[ (و امت را تذکر ده که پند و تذکر مومنان را سودمند افتد).- الذین آمنوا و تطمئن قلوبهم بذکر الله تطمئن القلوب]رعد/۲۸[ (آنها که به خدا انمان آورده و دلهایشان به یاد خدا آرام می گیرد،‌ که یاد خدا آرام بخش دلهاست).- و هذا ذکر مبارک انزلناه فانتم له منکرون ]انبیاء/۵[ (و این قرآن کتابی است با اندرز و تذکر و برکت بسیار که ما آن را (برای هدایت خلق) فرستادیم. آیا شما آن را انکار خواهید کرد؟)عناصر و مفاهیم موجود در شهر که تذکر دهنده انسان به اصول و ارزشها باشند، ‌به طور اجمال متشکل از دو گروه طبیعی( آیات الهی) و انسان ساخته (سمبلها و نشانه ها) می باشند. در ادامه این نوشتار به عناصر طبیعی یا آیات الهی اشاره خواهد شد؛ اما سمبلها و نشانه ها مشتمل بر فرمها و اشکال و آن دسته از عناصر شهری و اجزاء معماری می باشند که در طول تاریخ برای اکثریت آحاد جامعه معنا و مفهوم خصوصاً معنوی و روحانی خاص خود را دارند؛ مثل سیمای یک عنصر شهری همچون مسجد یا حسینیه،‌ همجواری برخی عناصر شهری در یک مجموعه مثل مسجد و بازار و مدرسه و … یا اشکالی چون گنبد و قوس،‌یا طرحهایی چون طرحهای اسلیمی و یا حتی رنگها و بی رنگیهایی درشهر که می توانند ارزشهایی را برای مردم یادآوری نمایند. به طور اجمال می توان گقت که آنچه از آیات قرآن کریم برمی آید،‌ این است که انسان برای زندگی مادی این دنیا خلق نشده است: ( اعلموا انما الحیوه الدنیا لعب و لهو و زینه و تفاخر بینکم و…)]حدید/۲۰[ (بدانید که زندگانی دنیا به حقیقت بازیچه ای است طفلانه و لهو و عیاشی و آرایش و تفاخر و خود ستایی با یکدیگر…) و بایستی دقیقاً بداند که زندگی واقعی او زندگی اخروی است و این دنیا محلی است برای کسب کمالات و سازندگی روح و جان آدمی،‌ و فریب این زندگی را نخورده است و از امکانات و مواهب نه به عنوان هدف بلکه به عنوان وسیله ای برای دستیابی به حیات انسانی خویش بنگرد،‌ لذاست که یادآوری این موضوع می تواند یکا از مهمترین موارد تذکر باشد]۵[.ج – تقوی: از اصولی که ملبس شدن به آن لازمه حیات روحانی و معنوی و اسلامی انسان و همچنین تنظیم کننده فعالیتهای مادی او می باشد،‌اصل تقوی است که تعالیم اسلامی مشحون از مباحث متفاوت و متنوع درمورد آن می باشد. این لباس و ارزش به حدی تعیین کننده است که خداوند تبارک و تعالی تنها وجه امتیاز و کرامت انسانها بر یکدیگر را تقوی ذکر می فرماید: یا ایها الناس انا خلقنا انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلنا کم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقمکم ان الله علیم خبیر ]حجرات/۱۳[(ای مردم ما همه شما را نخست ازمرد و زنی آفریدیم و آنگاهشعبه های بسیار و فرق مختلف گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید. بزرگوارترین شما نزد خدا با تقواترین مردمند و خدا از حال شما کاملاًََ آگاه است) حضرت مولی الموحدین تقوای الهی را در کنار و مقدم بر نظم و به هم پیوند دادن امور زندگی قرار داده می فرماید: شما و فرزندان و اهل بیتم و هر که را نام‌ام به او می رسد سفارش می کنم به تقوی و ترس از خدا،‌ و مرتب کردن و بهم پیوستن(نظم) کارتان]۶[. اهمیت تقوی به حدی است که اصولاً شرط بهره مندی از هدایت قرآن کریم تقوی می باشد: ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین(بقره/۲) (این کتاب بی هیچ شک راهنمای پرهیزکاران است). و بسیاری اعمال و نواهی مذکور در تعالیم اسلامی در جهت متقی شدن انسان می باشد؛ ازجمله،‌عبادت خداوند (بقره/۲۱)،‌ ذکر و یادآوری (بقره/۶۳)، برپایی قصاص (بقره/۱۷۹)، روزه داری(بقره/۱۸۳) و تبعیت از صراط مستقیم الهی(انعام/۱۵۳)، از اعمالی هستند که انجام آنها در جهت ملبس شدن انسان به لباس تقوی می باشد(۷)، بنابراین می توان گفت که شهر اسلام بایستی بتواند زمینه رشد تقوی الهی را در انسانها فراهم نموده و از هر آنچه که امکان بروز گناه و خدشه به تقوای الهی را سبب شود جلوگیری به عمل آورد تا شهر بتواند محل نزول برکات الهی باشد، که در کتاب الهی آمده است: و لو ان اهل القری امنوا و اتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء و الا رض و لکن کذبوا فاخذناهم بما کانوا یکسبون) (اعراف/۹۶) (چنانچه مردم شهر و دیار همه ایمان آورده و پرهیزگار می شدند،‌ما درهای برکات آسمان و زمین را بر روی آنها می گشودیم و لیکن چون « آیات و پیغمبران ما را» تکذیب کردند ما هم آنان را به کیفر کردار زشت رساندیم). علی‌ایحال تنها در صورت و جود و بکاربستن تعلیمات اسلامی در ایجاد محیط مصنوع و تنظیم روابط انسان با سایر همنوعانش و با محیط طبیعی و با محیط مصنوع بر اساس این تعلیمات و اصول و تقلیل زمینه بروز گناه در مجتمع های انسانی فراهم خواهد آمد.د- وحدت: توحید به عنوان اصل اساسی اسلام، بنا به اذعان اکثریت محققین در علوم و هنرها و تمدن اسلامی، در هدایت جنبه های مختلف این تمدن نقشی اساسی ایفا نموده است. لذاست که می توان گفت که جامع جملگی صفات و اصولی که ذکر شد، وحدتی است که بتواند تجلی و یادآور وحدانیت الهی باشد. اصل وحدت به عنوان تجلی تفکر توحیدی مسلمین، از مقولاتی است که در علوم و فنون و هنرهای مختلف مورد توجه مسلمین بوده است. برای مثال در مورد تاثیر تفکر توحیدی بر هنرهای مسلمین بور کهاردت را عقیده بر این است که:« میراث عظیم هنری، چه از میان رفته و مورد غفلت قرار گرفته باشد،‌ چه مجدداً قابل کشف باشد یا نباشد،‌هنر سنتی است،‌هنر نه به مثابه یک شی بلکه به عنوان یک روش که مهارت فنی را با شهودی معنوی که از «توحید»‌ سرچشمه می گیرد، درهم می آمیزد(۸)». بنابراین نمایش وحدت را در بسیاری موارد می توان مطرح نمود. وحدت جامعه،‌ وحدت در مصنوعات انسان،‌وحدت بین مصنوعات انسان و طبیعت، وحدت بین نیازهای انسان و محیط و شاید از همه مهمتر و حدت یا توجه متعادل بین نیازهای معنوی و مادی انسان در شهر(۹)، مراتب مذکور در وحدت،‌جملگی تقلید و الگوبرداری از وحدت و نظمی است که خداوند تبارک و تعالی در خلقت عالم وجود به ودیعت نهاده است.«الذی خلق سبع سموات طباقاً ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر هل تری من فطور، ثم ارجع البصر کرتین ینقلب الیک البصر خاسئاً و هو حسیر(ملک/۳و۴): آن خدایی که هفت آسمان بلند را به طبقاتی منظم بیافرید وهیچ در نظم خلقت خدای رحمان بی نظمی ونقصان نخواهی یافت بارها به دیده عقل درنظام مستحکم آفرینش بنگر تا هیچ سستی و خلل درآن نتوانی یافت. باز دوباره به چشم بصیرت دقت کن تا دیده خرد زبون و خسته(نقص نیافته) به سوی تو باز گردد(‌و بحسن نظام الهی بینا شده)». از طرف دیگر وحدتهای موصوف، بویژه در ارتباط با انسان و محیط (اعم از محیط طبیعی و محیط مصنوع) مفهوم ایجاد تعادل و توجه به جنبه های مختلف به طور هماهنگ و متوازن مطرح است. به هر حال شهر مسلمین می تواند و باید نمایشگر جملگی مراتب و درجات وحدت باشد که مختصات عمده آن عبارتند از: تعادل،‌هماهنگی،‌توازن،‌هدف واحد و بسیاری اصول که حاصل آنها بر شناخت وحدت الهی و تقویت وحدت جامعه تاثیر مثبت خواهد داشت(۱۰).۲٫۲٫اصول جهانیاصول جهانی اصولی که غالب مکاتب و ادیان از آنها سخن گفته و توجه به آنها را مؤکداً توصیه و تاکید نموده اند. نکته د راین است که هر مکتبی بایستی ویژگیهای این اصول را بر اساس مبانی و تعلیمات خویش تبیین نماید تا پیروان او بتوانند نحوه بکار بستن آنها را در زندگی خویش دریابند. ذیلاً‌به برخی از این اصول اشاره خواهد شد،‌و این درحالی است که بسیاری از اصولی که در ادامه خواهند آمد می توانند در همین تقسیم بندی قرار گیرند که به جهت احتراز ازدوباره گویی،‌ از ذکر آنها در این مبحث خودداری می شود. الف ـ نظم: نظم از موضوعات اساسی مورد توجه جملگی ملل درسامان دادن به امور جامعه و از جمله ایجاد محیط زندگیشان می باشد. لذاست که مهمترین عاملی که میتواند وجه تمایز نظم در جوامع مختلف را روشن نماید عبارت از تبیین ویژگیهای آن می باشد. فی المثل،‌نگاهی ظاهربینانه به نظم سبب می شود تا بسیاری افراد،‌شهرها مسلمین را علیرغم آنکه آنها دارای بافتی اندامواره می شمارند، شهرهایی بی نظم معرفی کنند. این اظهار نظر دقیقاً ناشی از عدم آگاهی آنان به شهر و اصول حاکم برنظمی است که شهر بر پایه آن استوار شده است. آیا ارگانیک بودن،‌د رحالی که «اندام» یکی از پیچیده ترین نظمها را به خود اختصاص داده است نشانه بی نظمی است؟ و این مانند آن است که کسی با نگاهی به آسمان و مشاهده ستارگان،‌استقرار آنها را تابع نظمی نشمارد و جایگیری هر کدام در مکان خویش را اتفاقی بپندارد. به جهت اجتناب از تکرار مطالب ونظر به اینکه هر نوع نظم و منشاء فکری آن را بایستی از صفات آن شناخت، و بر نظم برآمده از تعلیمات اسلامی نیز صفاتی همچون تعادل و اندازه و حد و حساب و امثالهم مترتب است و این صفات د رادامه تحت عنوان«صفات فعل الهی» مورد اشاره قرار خواهندگرفت؛ از این رو از ذکر آنها در این مبحث خودداری می‌شود(۱۱). ب ـ زیبایی: زیبایی از آن مفاهیمی است که همه مکاتب فکری به آن توجه جدی مبذول داشته و جملگی در پی ارائه تعریفی از آن بوده وهمچنین مدعی شناختن مختصات آن می‌باشند. با استناد به حدیث معروف «ان الله جمیل و یحب الجمال» مسلمین همواره در فرایند خلق آثارشان سعی در زیبا‌آفرینی داشته‌اند. نکته مهم در این است که اولاً جنبه های مختلف زیبایی(معنوی و مادی) مورد توجه قرار گیرند، ثانیاً سایر موضوعات و مفاهیم مانند ارزش،‌لذت، تعجب،‌شگفتی،‌و عالی بودن(۱۲)،با زیبایی و یا سایر واژه‌های مشابه مانند قشنگ، خوشگل و امثالهم مورد توجه قرارگیرند. نکته مهم این است که باید توجه نمود تا زیبایی یا زینت شیطانی، جایگزین زیبای الهی و معنوی نگردد؛ زیرا احتمال اینکه انسان در این وادی قرار گیرد، وجود دارد.شیطان خود می‌گوید:‌«قال رب بما اغویتنی لازینن لهم فی الرض و لاغوینهم اجمعین. الا عبادک منهم المخلیصین(حجر/۴۰و۳۹):شیطان گفت: خدایا چنانچه مرا گمراه کردی من نیز در زمین(همه چیز را) در نظر فرزندان آدم جلوه (زینت) می‌دهم و همه آنها را گمراه خواهم کرد. بجز بندگان پاک و خالص تو را).پس انسان بایستی همواره مترصد باشد تا زیبایی حقیقی ومعنوی و روحانی را از زینت و زیبایی شیطانی بازشناسد تاگمراه نشود. آیات متعددی از قرآن مجید زیباییها را به خدا نسبت می‌دهد. از آن جمله می‌فرماید:« قل من حرم زینه‌ الله التی اخرج لعباده و الطبیبات من الرزق قل هی للذین امنوا فی الحیوه الدنیا خالصه یوم القیامه(اعراف/۳۱):( بگو چه کسی زینت الهی و روزی‌های پاکیزه را که برای بندگانش برآورده،حرام کرده است؟ بگو آن در زندگانی دنیا برای مؤمنان است و نیز خالص آن در روز رستاخیز).علامه طباطبایی درتعریف زینت می‌فرماید: زینت هر چیز زیبا و دوست‌داشتنی است که ضمیمه چیز دیگری شده،‌به آن حرکت می‌کند و در نتیجه از فواید آن چیز هم منتفع می‌شود(۱۳).یکی از مشکلات انسان امروز در این است که تحت تاثیر تبلیغاتی که مروج مصرف‌گرایی و مدگرایی است،‌حس زیبایی شناسه و حتی معیارهای زیبایی را کاملاً از دست داده و یا در بهره‌گیری از آنها عاجز مانده است. لذاست که یکی از مهمترین وظایف برنامه‌ریزان و طراحان و تصمیم‌گیرندگان مسایل شهری اهتمام در به نمایش در آوردن زیبایی حقیقی و الهی و حذف و امحاء زشتیها و پلیدیها و زینتهای شیطانی در کلیت شهر و ازجمله سیما و کالبد آن می‌باشد.ج ـ امنیت:‌واژه امن در تعالیم قرآنی در برابر خوف(نساء /۳۶) و از نتایج شرک ورزیدن(انعام/۸۱) و آلودن ایمان به ظلم بکار رفته است.علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیه ۵۵ سوره نور می‌فرماید:‌« این آیه به مؤمنین وعده می‌دهد که به زودی جامعه صالحی مخصوص به خودشان برایشان درست می‌کنند و زمین را در اختیارشان می‌گذارد و دینشان را در زمین متمکن می‌سازد و امنیت را جایگزین ترسی که داشتند می‌کند.(۱۴)به این ترتیب مشخص می‌شود که امنیت یکی از مختصات معنوی مهم جامعه اسلامی است و آن را در زمینه‌های مختلف می‌توان مورد مطالعه قرار داده و راههای فراهم آوردن هر کدام را برای شهروندان شناسایی و آنها را در شهر اسلامی به منصه ظهور رساند. اهمیت امنیت و ایمنی در جامعه مسلمین به حدی است که اولین وظیفه مسلمین د رتماس با یکدیگر القاء این مطلب به طرف مقابل است و در این راستا ابتدایی‌ترین راه القاء امنیت، اسلام است(۱۵).اهمیت امنیت برای شهر و شهروندان به حدی است که خداوند تبارک و تعالی به هنگام قسم یاد کردن به شهر(مکه)‌ آن را به صفت امین یاد می‌فرماید: و هذا البلد الامین(تین/۸): (وقسم به این شهر امن وامان(مکه معظمه).امنیت در جامعه و شهر اسلامی مشتمل بر ابعاد متفاوتی است که از اهم آنها عبارتند از: امنیت اجتماعی،‌امنیت در مقابل هجوم بیگانه،‌امنیت در مقابل بلایای طبیعی،‌امنیت در مقابل عوارض فعالیتهای انسان(انواع آلودگیهای محیطی صوتی و بصری)،‌امنیت در مقابل وساوس شیطانی و مصرف گرایی و رقابتهای مادی، امنیت روانی در مقابل ساخته‌های انسان و امنیت ضعفا در برابر اقویا ( فی المثل امنیت پیاده در مقابل سواره. د ـ عدل:‌صفت عدل علیرغم اهمیت آن،‌از آن جهت در انتهای اصول ذکر گردید که ذهن به مرور متوجه اهمیت آن شده و خواننده دریابدکه هر آنچه نوشته شد و نگاشته خواهد شد،‌جنبه‌هایی از تجلی عدل است. آیات متعددی از قرآن کریم مسلمین را به رعایت عدل توصیه نموده است. از جمله این آیات عبارتند از:‌- یا ایها الذین امنوا کونوا قوامین لله شهداء بالقسط و لا یجر منًّکم شنئان قومعلی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی و اتقوالله خبیر بما تعلمون(مائده/۸):( ای اهل ایمان در راه خدا پایدار و استوار بوده و (بر سایر ملل عالم) شما گواه عدالت و راستی و درستی باشید و البته شما را نباید عداوت گروهی بر آن بدارد که از طریق عدل بیرون روید. عدالت کنید که عدل به تقوی از هر عمل نزدیکتر است و از خدا بترسید که خدا البته به هر چه می کنید آگاهست). ـ قل امر ربی بالقسط و اقیموا وجوهکم عند کل مسجد وادعوه مخلصین له الدین کما بداکم تعودون(اعراف/۲۹):( بگو ای رسول ما پروردگار من شما را به عدل و درستس امر کرده ونیز فرموده که در هر عبادت روی به جضرت او آرید و خدا را از سر اخلاص بخوانید که چنانچه شما را در اول بیافرید،‌دیگر بار به سویش باز آیید).عدالت منحصر به عدالت قضایی و اجتماعی نیست. مفهوم عدل به عنوان صفت تواوم هستی کائنات است. نقش عدل در ایجاد شهر مناسب زیست مسلمین و تدوام حیات آن،‌دارای نقشی بسیار حساس و حیاتی است. رعایت عدل نافی ایجاد قطبهای شهری بر مبنای درآمد و ثروت مردم و معیارهای مادی است. توزیع عادلانه امکانات شهری و فراهم آوردن امکان دسترسی متعادل ساکنین به آنها مورد مهم دیگری است که مرعی داشتن آن نشانه تجلی عدل در شهر است.استقرار و مکان‌یابی مناسب هر عنصر و فضای شهر و ارتباط منطقی و مناسب آنها با یکدیگر نیز موضوعی است که ریشه در رعایت عدل دارد(۱۶).۳٫صفات فعل الهیافعال انسان،‌با توجه به باورها و الگوهایی که برای خویش انتخاب می‌کند،‌به ویژگی‌هایی متصف می‌شود. بنا به تعالیم اسلامی انسان خلیفه خداوند در زمین است:‌”و اذ قال ربک للملائکه این جاعل فی الارض خلیفه“(بقره/۳۰)؛ بر این اساس اعمال انسانی بایستی به صفات فعل الهی متصف باشند تا شرط امانتداری د رخلافت رعایت گردد. یکی از افعال مهم انسان تغییراتی است که در محیط می‌دهد که قسمتی از آن به صورت محیط و فضای زندگی در زمین ظهور می‌یابد. ذیلاً به برخی صفات که بایستی بر این فرایند حاکم باشند، اشاره می‌شود.۳٫۱٫تعادلتعادل مناسب در محیط زندگی،‌فی الواقع، تجلی و نتیجه رعایت عدل در اعمال و فعالیتهای فردی و جمیعی جامعه است. واگذاری و توجه متعادل و مناسب به همه جنبه‌های زندگی و اصول و ارزشهایی که بایستی بر آن حاکم باشند،‌زمینه ساز ظهور جامعه‌‌‌ای متعادل خواهد بود. تعادل موجود در عالم وجود،‌می‌تواند و باید به عنوان الگویی مورد نظر و توجه انسان باشد.یکی از مشکلات مهم شهرهای امروز خروج از تعادل تمرکز بر جنبه‌های مادی حیات انسان است. از میان جنبه‌های مادی نیز متاسفانه در بسیاری موارد،‌ توجه به سدمایه در راس سایر امور قرار گرفته است و همه فعالیتها د رجهت کسب حداکثر درآمد اقتصادی است. تعادل در محیط زندگی را در بسیاری جنبه ها و مقولات می‌‌توان جستجو نمود، از جمله این مقولات عبارتند از:تعادل در توجه به عناصر و عملکردهای پاسخگو به نیازهای معنوی و روانی و مادی انسان در شهر؛تعادل بین مختصات محیط طبیعی و محیط مصنوع؛‌تعادل بین محیط مصنوع و ویژگیهای روانی و فیزیکی انسان؛تعادل در توزیع امکانات عمومی .۳٫۲٫اندازهآیاتی از قرآن کریم،‌از اندازه در خلقت (فعل) الهی سخن گفته است که برخی از آنها عبارتند از: و خلق کل شیء فقدره تقدیرا(فرقان/۲)؛ (و او همه موجودات را خلق کرده و به حکمت کامل و تقدیر ازلی خود قدر (اندازه) هر چیز را معین فرموده است).ـ و ان من شیء الا عندنا خزائنه و ما ننزّله الا بقدر معلوم(حجر/۲۱)؛ (و هیچ چیز در عالم نیست جز آنکه منبع و خزینه آن نزد ماست؛‌ ولی از آن بر عالم خلق الا به قدری معین که مصلحت است،‌نمی‌فرستیم).… ان الله بالغ امره قد جعل الله لکل شیء قدرا(طلاق/۳) :(خدا امرش (بر همه عالم) نافذ و روانست و بر هر چیز قدر و اندازه‌ای مقرر داشته است).اندازه نیز از مقولاتی است که مرعی داشتن آن در طراحی‌ها و برنامه‌ریزی‌ها،‌حرکتی به سمت ایجاد تعادل در محیط‌های شهری می‌گردد. اندازه نگهداشتن،‌در واقع،‌تبیین کننده و مروج الگوی مصرف مناسب برای همه چیز د رشهرهاست. علاوه بر آن توجه به اندازه،‌لزوم رعایت تناسبهای مختلف را در زمینه‌های عملکرد و شکل‌ها و ارزشها و ابعاد ضروری می‌سازد و نهایتاً اینکه توجه به اندازه، امکان تحصیل همه آنچه را که در بخش تعادل ذکر شد،‌فراهم می‌نماید.۳٫۳٫حدامیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید که خداوند تبارک و تعالی حدود اشیاء را هنگام آفریدن هر یک تعیین فرمود تا خود از شبیه و مانند بودن به آنها امتیاز داشته باشد(۱۷). لذاست که می‌توان گفت که یکی از مهمترین ویژگیهای عناصر، عملکردها و فضاهای شهر اسلامی عبارت از تعریف و تعیین حدود آنها به وضوح و روشنی است؛‌به گونه‌ای که هر گونه شبهه‌ای در نامحدود بودن آنها منتفی گردد.علاوه بر این بی‌حد و مرز بودن و اختلاط عملکردها وفضاهای شهری مشکلات عدیده‌ای را در استفاده از آنها برای ساکنین شهر فراهم خواهد آورد. بی‌حد و مرز بودن فضاها یا تعریف حدود و مرزها با خطوط یا سطوح و احجام شفاف در بسیاری موارد،‌علاوه بر عدم توجه به مبانی نظری و عقیدتی جامعه و تسریع روند اضمحلال معانی و نشانه‌ها و رموز فرهنگی در شهر‌ها، سبب از بین رفتن خلوت و آرامش مورد نیاز افراد ساکن در یک فضای خاص تعریف شده، توسط کسانی خواهد شد که ازنظر فیزیکی در‌‌ آن فضا نیستند؛ لکن امکان ارتباط بصری، بویایی، شنوایی و روانی با فضای مورد نظر را دارند. بی‌حد و مرز بودن فضاها و وجود ارتباط بصری، بویایی، شنوایی و روانی فضاهای مختلف و متفاوت با یکدیگر، اگر چه که فضاها به طریق قانونی یاعرفی از یکریگر تفکیک شده باشند، مروج تفکراتی چون خودنمایی، تفاخر و تفرعن، برهنگی، فردگرایی و مانند آنها می‌باشد که از ره‌‌آورد مکاتب سکولاریستی و مدرینستی قرن حاضر است.۳٫۴توازنآیه مبارکه و الارض مددناها و القینا فیها رواسی و انبتنا فیها من کل شیء موزون]حجر/۱۹[ (و زمین را هم بگستردیم و در آن کوههای عظیم بر نهادیم و از آن هد گیاه و هر نبات مناسب و موافق حکمت و عنایت برویانیدیم)، اشاره به توازن و موزون بودن جهان دارد.توازن یکی از صفات فعلی الهی و اصولی که می‌‌تواند د رجهت تکمیل تعادل ایفای نقش نماید. توجه به این مقوله در ایجاد شهری،‌ وزن و ارزش هر عنصر و عملکرد شهر بایستی تعیین شده و متناسب با سایر عناصر و عملکردها باشد.خروج از توازن عامل خروج از تعادل و بالنتیجه پیدایش بی‌عدالتی در شهر است. علاوه بر مسایل کالبدی توازن و تعادل عواملی مهمی د ربروز و تجلی زیبایی هستند. به اجمال می‌توان گفت که هر چه را که موزون و متعال باشد و هدف از وجود خویش را به بهترین نحو به منصه ظهور رساند، می‌توان زیبا نامید. به عبارت دیگر این اصل نیز همچون غالب اصول دیگر به نحوی می‌تواند، زیر مجموعه اصل اساسی عدل یا تعادل به شمار آید.از صفات دیگر فعل الهی حسن]سجده/۷[،حساب]یونس/۵ [،حق بودن ]ابراهیم/۱۹[ است که در بخشهای دیگر از آنها سخن رفته است.۴٫ طبیعت و عناصر طبیعیتعالیم قرآنی عناصر طبیعی را آیات و نشانه‌‌های قدرت و علم الهی و ابراز و وسیله شناخت اصولی چون توحید و معاد می‌شمارد. همه اینها لزوم ارتباطی نزدیک و مداوم بین انسان و طبیعت را ضروری می‌نماید تا امکان بهره‌گیری از این آیات الهی و تفکر در آنها فراهم آید. برخی از آیاتی که از عناصر طبیعی و نقش آنها د رحیات و زندگی مادی و معنوی انسان سخن گفته‌اند،‌ به این قرار است.۱٫۴٫نورنور پدید‌ه‌ای است که در تعالیم قرآنی به عنوان نماد و نشانه بسیاری وجود و مفاهیم والا و زیبا معرفی می‌گردد؛ از جمله:ـ خداوند:‌الله نور السموات و الارض… ]نور/۳۵[:(خدا نور«وجود بخش»‌آسمانها و رمین است…)ـ پیامبر اکرم(ص):‌یا اهل الکتاب قد جائکم رسولنا یبین لکم کثیراً مما کنتم تخفون من الکتاب و یعفول عن کثیر قد جائکم من الله نور و کتاب مبین]مائده/۱۵[( ای اهل کتاب رسول ما آمد تا حقایق و احکام بسیاری از آنچه از کتاب آسمانی(تورات و انجیل) را از جانب خدا برای هدایت شما نوری و کتابی آشکار آمد).ـقرآن: فامنوا بالله و رسوله و النور الذی انزلنا و الله بما تعملون خبیر]تغابن/۸[:(پس به خدا ایمان آرید و به رسول او ونوری که «در آیات قرآن» فرستاده‌ایم، بگروید و خدا به هر چه کنید،‌ آگاه است).- هدایت و ایمان:الله ولی الذین امنوا یخرجهم من الظلمات الی النور…]بقره/۲۵۷[:(خدا یار اهل ایمان است. آنان را از تاریکی‌ها بیرون می‌‌آورد و به عالم نور می‌برد…)-بینایی: و ما یستوی الاعمی و البصیر، و لا الظلمات و لا النور]فاطر/۱۹و۲۰[:(و هرگز«کافر تاریک جان» کور با «مؤمن روشن روان» بینا یکسان نیست. و تاریکی‌ها با نور مساوی نخواهد بود).بنابراین بباید توجه کرد که فضاهای شهری بتوانند اولاً به طور مناسب از نور بهره ببرند و ثانیاً‌به طرق مناسب انسانها را متوجه نور سازد؛‌چرا که اگر فی‌المثل انسان در محیطی کاملاً نورانی قرار گیرد که منابع نور مشخص باشند و نه حتی سایه‌ای وجود داشته باشد،متوجه نئر نخواهد بود. لذاست که با ایجاد درجات مختلف نورانیت و بهره‌گیری از جهات مختلف برای تابش و تکنیکهای دیگر می‌توان مداوماً انسان را به وجود نور متذکر گردید. فقدان نور نیز سایه است که خود معانی والایی را درخود مستتر دارد.۲٫۴٫بادباد(هوا) علاوه بر نقشی که درتدوام حیات بسیاری از موجودات موجود در کره زمین دارد، نقشهای مهمی نیز درتنظیم شرایط اقلیمی (حرکت ابرها)، انتقال آلودگیها،‌تلقیح گیاهان،‌بشارت دهندگتن رحمت الهی،‌آیه الهی بودن،‌و همچنین نزول عذاب الهی دارد. برخی از آیات بیان کننده ویژگیهای باد عبارتند از: ـ و ارسلنا الریاح لواقح فانزلنا من السماء ماءفاسقینا کموه و ما انتم له بخازنین]حجر/۲۲[:(و ما بادهای آبستن کن رحم طبیعت را فرستادیم و هم باران را از آسمان فرود آوریم تا به آن آب سما و نباتات و حیوانات شما را سیراب گردانیدیم(و گرنه) شما نمی‌توانستید،در منبع سازید.)و هو الذی ارسل الریاح بشراً بین یدی رحمته…]فرقان/۴۸[:(و او خدایی است که بادها را برای بشارت پیشاپیش رحمت خود فرستاد…).و فی عاد اذ ارسلنا علیهم الریح العقیم]ذاریات/۴۱[:(ونیز در قوم عاد که بر هلاکشان تندباد خزان فرستادیم،‌عبرت خلق است).لذاست که باید د رساخت وتوسعه شهرها و جهتهای وزش باد و به شدت و تواتر آن در ایام مختلف توجه نمود. ضمن آنکه نحوه استقرار و جهت‌گیری ابنیه و تنظیم ارتفاع عمارت ومکان‌یابی ساختمانهای کوتاه و مرتقع در نقاط مختلف هر شهری به همراه توجه به جهت معابر و نسبت بین فضاهای باز و ساخته شده مواردی هستند که در رابطه با مختصات باد باید مورد ارزیابی جدی قرار گیرند.در قرآن کریم آمده است:وجعلنا من الماء کل شیء حی ]انبیاء/۳۰[:(و از آب هر چیز زنده‌ای راپدید آوردیم).این آیه معانی نمادین والایی را در خویش مستتر دارد، از جمله:بهشت: و بشر الذین امنوا و عملوا الصالحات ان لهم جنات تجری من تحتها الانهار…(بقره/۲۵):(و مژده ده ای پیغمبر کسانی را که ایمان آوردند و نیکوکار شدند. به یقین آنها راست باغهایی که در آنها نهرهای آب جاری است). زندگی:… و ما انزل الله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها(جاثیه/۵): (و آنچه خدا از آسمان برای روزی خلق ا زبرف و باران می‌فرستد و زمین ر ا پس از (خزان) مرگ دیگر بار زنده می‌سازد…)پاکی:… و انزلنا من السماء ماء طهورا(فرقان/۴۸) (و از آسمان آبی طاهر و مطهر برای شما نازل کردیم).زیبایی و آبادانی: و هوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات کل شیء فاخرجنا منه خضراً نخرج منه حبا متراکما و من النخل من طلعها قنوان دانیه و جنات من اعناب و الزیتون و الرمان مشتبها و غیر متشابها و غیر متشابه انظروا الی ثمره اذا اثمر و ینعه ان فی ذلکم لایات لقوم یؤمنون(انعام/۹۹):(وخم اوست خدایی که از آسمان باران فرو بارد تا هر نبات بدان برویانیم و سبزه‌ها را از زمین برون آریم و در آن سبزه‌ها دانه‌هایی که بر روی هم چیده شده پدید آریم و از نخل خرما خوشه‌های پیوسته به هم برانگیزیم و باغهای انگور و زیتون و انار که برخی مشابه یکدیگر و برخی نامشابه به هم است، خلق کنیم.شما در آن باغها هنگامی که میوه آن پدید آید و برسد به چشم تعقل بنگرید که در آن آیات و نشانه‌های قدرت خدا برای اهل ایمان هویداست.)رافع و عطش:… فانزلنا من السماء ماء فاسقیناکموه…(حجر/۲۲):(…و هم باران را از آسمان فرود آوردیم تا به آن آب، این عنصر نمادین و حیاتبخش را به صورتهای جاری و ساکن در فضاهای مختلف شهری توصیه نمود/۴٫۴٫خاکخاک ماده اولیه خلقت انسان و همچنین جایگاه نهاییبرن انسان،‌از عناصری است که تقریباً همه نیازهای مادی انسان را در خویش نهفته داشته و آنها را به انسان می‌رساند. از طرف دیگر در برخی موارد همچون تطهیر (وضو و غسل) می‌تواند،‌جایگزین آب و عامل پاکی و آمادگی انسان برای انجام فرائض دینی‌اش شود. خاک سجده‌گاه انسان است و تماس با آن بدان حد اهمیت دارد که در مواردی بجای آب قرار داده شده است؛ لذاست که از بسیاری جنبه‌های ‌آن می‌توان بهره گرفت. ساده‌ترین راه ایجاد تماس با آن در باغها و بوستانهای عمومی شهری و فضاهای باز خصوصی و عمومی است.۵٫۴٫سایر عناصرعناصر دیگر مانند گیاهان، جانوران،کوهها، آسمان و آنچه در‌ آن است مانند ماه و خورشید و ستارگان(ق/۱۰-۶)برای شهر باید اینگونه باشد که محیط به گونه‌ای ساخته شود که بهره‌گیری از این عناصر و تماس با آنها درحد لازم ممکن گردد. اینها نه تنها برکات مادی دارند؛ بلکه عاملی درجهت تقویت تفکر و تذکر هستند.همچنین عوامل آگاهی به زمان ومکان و جهت نیز هستند(یونس/۳) ممکن است این ایراد مطرح شود که برخی از این عناصر طبیعی، دور از دسترس انسان بوده و نمی‌توانند نقشی در شهرسازی ایفا نمایند. در پاسخ می‌توان گفت کهموضوع مهم، فراهم ‌آوردن امکان رؤیت آنها و همچنین بهره‌گیری از ویژگیشان چون نور و موقعیت و درک زمان و تاثیرشان بر زمین وانسان وسایر موارد مشابه است.این توجه، فی‌المثل در این موارد تاثیرگذار است: میزان استفاده از نور مصنوفی در ابنیه، در ابعاد و اندازه و جهت بازشوها؛ نوع انرژی حرارتی و برودتی؛ تعیین درجه آلودگی جوی،‌و در بسیاری موارد دیگر.۴٫۶٫قوانین طبیعیقوانین حاکم برعالم طبیعت و حاصل اعمال این قوانین اولاً در متون اسلامی به عنوان علم و قدرت و وحدانیت الهی برای تفکر و تعقل و تذکر و تفقه و تدبر مورد اشاره قرار گرفته‌اند و ثانیاً همواره الگوی انسانهای آگاه بوده‌اند.اهم این قوانین عبارت است از: وحدت، تعادل،‌نظم، هماهنگی، زیبایی ،توازن،حساب و امثالهم که پیش از این ذکر آنها به میان آمد.۵٫تنظیم روابط اجتماعییکی از روابط مهمی که انسان با جهان خارج از خویش برقرار می‌نماید(۱۸). ارتباط او با سایر همنوعانش در جامعه می‌باشد. برای تنظیم این روابط در سطح شهر می‌توان از تعالیم قرآنی دستورالعملهایی را استخراج نمود که به عنوان مبانی نظری برنامه‌ریزی روابط انسانها و ایجاد محیطی که بتواند تقویت کننده تجلیگاه این روابط بوده از خلل و خدشه در آنها پیشگیری نماید، مورد استناد و استفاده قرار گیرد.شهرها،توسط سازمان فضایی خاص خود،تنوع عناصر شهری، نوع پراکندگی و ارتباط عناصر شهری،نوع ارتباطاتی که بین آحاد جامعه بوجود می‌آورند،سلسله مراتب بین فضاهای مختلف شهر مشتمل بر فضاهای خصوصی، نیمه خصوصی،نیمه عمومی و عمومی، و وحدت کالبدی و فضاهی شهر، نقش بسیار مهمی در تنظیم روابط اجتمافی و ارتباطی که هر فرد با جامعه خویش دارد ایفا می‌نمایند. اینک به ‌آن دسته اصول و ارزشهایی که بر شکل‌گیری عناصر و فضاهای شهری د رارتباط با نحوه تماس آحاد جامعه تاثیر دارند اشاره خواهد شد.۵٫۱٫وحدت جامعهوحدت اسلامی از مقولات مهمی است که تعالیم قرآنی بر آن تاکید ورزیده و مسلمین را به آن دعوت و ترغیب نموده است. برای این وحدت نیز مختصاتی را بر شمرده و عواملی رانیز باعث تقویت آن شمرده است از جمله:تمسک به ریسمان الهی:و اعتصموا بحبل الله جمیعاً ولاتفرقوا و اذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء‌ فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا…(آل عمران/۱۰۳):(و همگی به رشته دین خدا جنگ‌زده و به راههای متفرق نروید و به یاد آرید،‌این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید و خدا در دلهای شما الفت و مهربانی انداخت و به لطف خداوند همه برادر دینی یکدیگر شدید…)همگاری بر مبنای تقوی: …و تعاونوا علی البر و التقوی و لاتعونوا علی الاثم و العدوان…(مائده/۲):(و باید شما به یکدگر در نیکوکاری و تقوا کمک کنید؛‌نه برگناه و ستمکاری…)عبادت خدا: ان هذه امتکم امه واحده‌و انا ربکم فاعبدون(نساء/۹۲):(اکنون طریقه واحد و دین یگانه شما آیین پاک اسلام است و من یکتا پروردگار و آفریننده شما هستم؛ پیس تنها مرا پرستش کنید).امر به معروف و نهی از منکر:‌ و لتکن منکم امه یدعون الی ایخیر و یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون(آل عمران/۱۰۵):(و باید از شما مسلمانان برخی خلق را به خیر و صلاح دعوت کننده و مردم را به نیکوکاری امر و از بوکاری نهی کنند و اینان که به حقیقت واسطه هدایت خلق هستند،‌درعالم درکمال فیروزدختی و رستگاری خواهند بود).سیر درصراط مستقیم الهی: و ان هذا صراطی مستفیما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ذلکم وصیکم به لعلکم تتقون(انعام/۱۵۳):(و این است راه راست. از آن پیروی کنید و از راههای دیگر که موجب تفرقه و پریشانی شماست، متابعت نکنید. این سفارش هدا به شماست. باشد که پرهیزکار شوید).برادری:‌انما المؤمنون اخوه‌ فاصلحوا بین اخویکم و اتقوا الله لعلکم ترحمون(انبیاء/۹۲):(به حقیقت مؤمنان همه برادر یکدیگرند؛ پس همیشه بین برادران (ایمانی) خود صلح دهید و خداترس و پرهیزکار باشید، باشد که مشمول لطف رحمت الهی قرار گیرید.)بنابراین تنظیم روابط اجتماعی به نحوی که سبب تقویت وحدت جامعه شود، از مواردی است که توجه جدی را طلب می‌نماید. یکی از عواملی که می‌تواند روابط آحاد یک جامعه ر ابه سمت اهداف و ارزشهای مورد انتظار آن جامعه هدایت نماید. محیط زندگی و فضاهایی است که ارتباطات اجتماعی و تماسعای مردم با یکدیگر در آنها رخ می‌دهد. این فضاها و همچنین سازمان فضایی شهرها و ارتباط عناصر شخری با یکدیگر می‌توانند تاثیر بسزایی د رافزایش تماسهای مناسب اجتماعی یا تقلیل آنها داشته باشند که به هر حال بر میزان احساس یگانگی جامعه نقش دارند.یکی از عوامل تاثیرگذار بر وحدت جامعه عبارت از میزان امکان تماسهای رو در رو بین آحاد جامعه است که در مکانهای مختلفی چون کوچه، خیابان،‌مسجد، بازار،‌میدا و سایر امکنه همومی و در مراسمی چون نماز جمعه،‌نماز جماعت،‌مراسم فرهنگی،‌مراسم ملی، اعیاد و جشنها،‌ورزشهای جمعی،‌و حتی تجمعات و دیدارهای اتفاقی امکان آن افزایش می‌یابد. پس توجه به فضاها و مکانهایی ک د راتقویت وحدت مورد نظر تعالیم اسلامی مؤثرند، در برنامه‌ریزی و طراحی شهر اسالم نقشی شایان توجه ایفا نموده و بایستی مورد توجه طراحان و برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیرندکان قرار داشته باشد.۲٫۵٫حقوق همسایگاناز موارد مهمی که ضمن تاثیر بر کاهش رفتارهای ناهنجار اجتماعی، در افزایش روحیه تعاون و احترام به یکدیگر و همچنین در تنظیم روابط صحیح اجتماعی تاثیر دارند، رعایت حقوق همسایگان و به عبارتی تنظیم روابط همسایگان است. آیات زیر را می‌توان از آیاتی شمرد که بر تنظیم این روابط اشاره دارند.ـ … و لا تجسوا و لایغتب بعضکم بعضا…(حجرات/۱۲):(ونیز هرگز از حال درونی هم تجسس نکنید وغیبت یکدیگر را روا مدارید…).ـ قل للمؤمنین یغضوا من ابصار هم ویحفظوا فروجهم ذلک ازکی لهم ان الله خبیر بما یصنعون(نور/۳۰):(ای رسول ما مردان مؤمن را بگو تا چشمهای خود را«از نگاه ناروا» بپوشند فروج خود را محفوظ دارند که این بر پاکیزگی«جسم و جان» شما اصلح است و البته خدا به هر چه کنید کاملاً آگاه است).ـ یا ایها الذین امنوا لاتدخلوا بیوتاً غیر بیوتکم حتی تستانسوا و تسلموا علی اهلها…(نور/۲۷):(ای اهل ایمان هرگز به هیچ خانه‌ای مگر خانه‌های خودتان تا از صاحبش انس و (اجازه) ندارید، وارد نشوید و چون رخصت یافته داخل شوید، به اهل آن خانه نخست سلام کنید).ـ واعبدواالله و لا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً و بذی القربی و الیتامی و المساکین و الجار ذی القربی و الجار الجنب و الصاحب بالجنب و ابن اسبیل و ما ملکت ایمانکم…(نساء/۳۳):(خدای یکتا را بپرستید و هیچ چیزی را شریک وی نگیرید و نسبت به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و فقیران و همسایهکه بیگانه است و دوستان موافق و رهگذران و بندگان و پرستاران که زیردست شمایند، نیکی و مهربانی کنید…).علامه طباطبایی(ره) در تفسیر این آیه کریمه می‌فرماید:‌«مراد از جار ذی‌القربی همسایه نزدیک است و مراد از جارالجنب (همسایه اجنبی) همسایه‌ای استکه خانه‌اش دور باشد. در روایتی از پیغمبر (ص) حدود همسایگی را تا چهل ذراع و در روایتی دیگر تا چهل منزل روایت شده است. شاید این دو روایت یکی نظر به همسایه نزدیک و دیگری به همسایه دور نظر داشته است(۱۹).پاسخگویی به این آیات ایجاب می‌نماید که زمینه ایجاد ناهنجاریها و اعمال منع شده بوجود نیاید. فی‌المثل امکان مشرف بودن منازل به یکدیگر به حداقل برسد و امکان ایجاد مزاحمتهای صوتی یا تجسس از احوال دیگران نیز از بین برود. لحاظ نمودن این امور مستلزم تدوین مقررات و ضوابطی در معماری منازل و رابطه فضایی آنها با ابنیه همجوار اعم از مسکونی و غیر مسکونی و فضاهای باز شهری از جمله معابر و میادین است.۳٫۵٫صله رحمصله رحم از ارزشها و رفتارهای توصیه شده در تعالیم اسلامی است که توجه به آن می‌تواند بر تحکیم روابط اجتماعی و وحدت جامعه تاثیر بگذارد. این آیات قرآن کریم را می‌توان در اهمیت توجه به صله رحم در جامعه اسلامی ذکر کرد: ـ…و اتقواالله الذی تسائلون به و الارحام ان الله کان علیکم رقیبا(نساء/۱):(… و بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر مسئلت و درخواست می‌کنید(خدا را در نظر آرید) و درباره ارحام کوتاهی نکنید که همانا خدا مراقب اعمال شماست).ـ و اعبدوالله و لاتشرکوا به شیئاً و بالوالدین احسانا و بذی القربی(نساء/۳۶):(خدای یکتا را بپرستید و هیچ چیز را شریک وی نگیرید و نسبت به پدر و مادر و خویشان مهربانی کنید).در مذمت قطع رحم همان بس که خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: و الذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه و یقطعون ما امر الله به ان یوصل و یفسدون فی الارض اولئک لهم اللعنه و لهم سوء الدار(رعد/۲۵):( آنانکه پس از پیمان بستن عهد خدا را شکستند و هم آنچه را خدا به پیوند آن امر کرده بگسستند و در روی زمین فساد و فتنه برانگیختند. اینان را لعن خدا و منزلگه عذاب دوزخ است).در پاسخ به این ارزش و توصیه مهم اسلامی توجه به اصول حاکم بر مجتمعهای فامیلی و محله‌بندی مناسب شهر و همچنین تسعیل دسترسی فراهم آوردن مکانهای تجمع و هر آنچه که بتواند امکان تماس بین اقربا را فراهم نماید توصیه می‌شود.۶٫صفات محیط مصنوعاین صفات که فی‌الواقع قابل ذکر در مبحث اصول و ارزشها بودند.به جهت ارتباط مستقیم‌تری که با دستورالعملهای طراحی و ساخت محیط مصنوع دارند در بحثی جداگانه مطرح شده و آیات مربوط گردآوری گشته‌اند. در این مبحث،دستورالعملهایی که به هنگام طراحی و برنامه‌ریزی بایستی مدنظر قرار گیرند تا کالبد و فضا و محیط حاصل، رنگ و بو و هویتی اسلامی بیابند، مورد اشاره قرار خواهند گرفت.۶٫۱٫اصلاح زمینیکی از وظایفی که برای انسان تعیین شده است،اصلاح در زمین می‌باشند….اعبدوا الله مالکم من اله غیره خو انشاکم من الارض و استعمرکم فیها…(هود/۶۱):(خدای یگانه را که جز او خدایی نیست پرستش کنید که شما را از خاک بیافرید و برای عمارت و آباد ساختن زمین برگماشت…)بنابراین ایجاد و توسعه شهرها همواره بایستی صبغه‌ای از اصلاح و آبادی داشته و از فساد و تباهی بری باشد. هدایت و اشیا و مفاهیم و در نهایت هدایت انسان به سمت تکامل یکی از وجوه این اصلاح می‌باشد. شهر و فضایی که در تکامل و تعالی انسان خلل ایجاد نماید و به عبارت دیگر به صالحتر شدن او کمک نکند نمی‌تواند به عنوان شهر و فضای اسلامی تلقی شود.۶٫۲٫هویت بحران هویت یکی از مشکلات جدی انسان در جهان معاصر و بویژه برای جوامع جهان سوم و به خصوص ممالک اسلامی است. شهرها و عمارات یکی از شاخصهای شهرها و درنتیجه هویت اهل آن نام برد. آیاتی از قرآن کریم نیز بر این نکته اشاره می‌فرمایند که سیمای ظاهری می‌تواند بیانگر هویت و درون صاحب آن سیما باشد.ـ…وعلی الاعراف رجال یعرفون کلابسیماهم(اعراف/۴۶):(…و بر اعراف مردانی است که همه به سیمایشان شناخته می‌شوند…).ـ و یعرف المجرمون بسیماهم…(رحمن/۴۱):(بدکاران به سیمایشان شناخته شوند…).بنابراین می‌توان گفت که در یکی از راههای احراز هویت شهرها و بالنتیجه تمدن مسلمین استحاله سیمای عمومی شهرها و عماراتشان به سمت متمایز از سیمای بلاد غیر مسلمان است.۳٫۶٫عبرتعبرت‌گیری از آثار و اعمال پیشینیان و دیگر تمدنها و هر آنچه که در اطراف انسان وجود دارد، یکی از موضوعات مورد توجه تعلیمات قرآنی بوده و مسلمین و همه انسانها به آن توصیه شده‌اند:اولم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبه الذین من قبلهم کانوا اشد منهم قوه و اثاروا الارض و عمروها اکثر مما عمروها…(روم/۹):(آیا در زمین سیر نکردند تا عاقبت کار پیشینان را که از اینها بسیار تواناتر بودند و پیش از اینها در زمین کشتزار و کاخ و عمارت برافراشتند،مشاهده کنند).یکی از مناسبترین و بهترین و کارآترین مکانها که می‌توانند آثار گذشتگان و عواقب اعمال و مشی زندگی آنها را به نمایش بگذارد، محیط زندگی و شهرهاست.این عبرت دادن و عبرت‌گیری نیازی به محصور شدن پدیده‌ها در مورد موزه‌ها ندارد و بایستی د رمتن زندگی مردم جاری و ساری بوده و به عنوان یک عنصر متذکر عمل می‌توان به منصه ظهور رساند. توجه به تواوم تاریخی خویش احساس ننماید. علاوه بر تقویت احساس تعلق به وطن باشد. جملگی این عوامل در حفظ شهروندان در مقابل بروز و رشد از خودبیگانگی و احساس غربت،مشکلاتی که انسان معاصر را بشدت تهدید می‌کند،نقشی ارزنده ایفا می‌نماید.نکته مهم در عبرت‌گیری این نیست که ”کالبد“و”جسد“ گذشته حفظ و تکرار شود،بلکه مراد اصلی این است که اصول و مبانی حسنه و هماهنگ با حیات معقول انسانی شناخته و تقویت شوند و بالعکس مبانی و جلوه‌های ناهماهنگ با انسان و نیازهای روز او نیز شناسایی و حذف شوند.۶٫۴٫اجتناب از لغو و بطالتانجام هر عمل و همچنین ایجاد هر شیء لغو و باطل و بیهوده جنبه‌ای از فساد در زمین و اسراف است و این صفتی است که طبق تعالیم قرآنی مسلمین بایستی از آن اجتناب ورزند.قد اقلح المومنون الذین هم فی صلوتهم خاشعون و الذین هم عن اللغو معرضون(مومنون/۳ـ۱):(همانا اهل ایمان به فیروزی و رستگاری رسیدند. آنانکه در خاضع و خاشع هستند. و آنان که از لغو و سخن باطل اعراض می‌کنند).بنابراین، یکی از اصولی که باید مورد توجه طراحان و برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد اجتناب از لغو و بطلات و بیهودگی است(۲۰).هر فضا و عنصری که در شهر ایجاد می‌شود بایستی بگونه‌ای هدفمند در خدمت انسان و رشد و تعالی او باشد و نه تنها بر ضد اینها عمل نکند که حتی حالتی خنثی نیز به خود نداشته باشد تا صبغه‌ای از اسراف به خود نگیرد.۶٫۵٫اجتناب از تفاخر و تفرعناستکبار و فخر فروشی اولین گناهی که پس از خلقت آدم(ع) و توسط شیطان به وقوع پیوست، از صفاتی است که مسلمین از آنان به شدت نهی شده‌اند:…ابی و استکبر و کان من الکافرین(بقره/۳۴):(…شیطان سرپیچی کرد و از کافران گردید).علاوه بر این آیات دیگری نیز بر مذمت این صفت زشت دلالت دارند، از جمله:ان الله لا یحب من کان مختالاً فخوراً (خدا مردم خودپسند متکبر را دوست ندارد). از این آیات می‌توان چنین استنباط نمود که ترک این صفات مذموم نه تنها در گفتار و اندیشه که در اعمال انسانی نیز بایستی مدنظر مسلمین قرار گیرد. شهر و محل زندگی انسان می‌توانند، به عنوان یکی از مهمترین تجلیگاههای این صفات باشند. خانه یا عمارت یا محله‌ای از شهر که به فرد یا گروهی خاص اختصاص دارد،نبایستی بدان گونه طراحی و ساخته شوند که نشانی از تفخر و تفرعن ساکنین را به ذهن ناظر متبادر سازند و این همان پدیده‌ای است که تفکر فردگرایانه حاکم بر معماری و شهرسازی جدید به شدت مروج و مبلغ آن است(۲۱).۶٫۶٫اجتناب از فسادآیاتی از قرآن انسان را از فساد در زمین نهی فرموده و آن را زشت و ناپسند معرفی می‌نمایند،از جمله:و لا تفسدول فی الارض بعد اصلاحها…(اعراف/۵۶):(هرگز در زمین پس از آنکه کار آن به امر حق، نظم و صلاح یافت به فساد و تباهکاری برنخیزد…).قرآن کریم زمین را به صفاتی که در پی می‌آید، متصف ساخته است: مکان و وسیله زندگی: و لقد مکناکم فی الارض و جعلنا لکم فیها معایش…(اعراف/۱۰):(و همانا ما شما را در زمین تمکین و اقتدار بخشیدیم و در آن بر شما معاش و روزی از هر گونه نعمت مقرر کردیم…).محل اقامت و سکونت: … ولکم فی الارض مستقر و متاع الی حین(بقره/۳۶):( و برای شما در زمین تا روز مرگ آرمگاه و آسایش خواهد بود).وسیله استراحت: الم نجعل الارض مهادا(نبا/۶):(آیا زمین را مهد آسایش خلق نگردانیم).آسایشگاه عمومی:الذی جفل لکم الارض فراشا…(بقره/۲۲):( آن خدایی که برای شما زمین را گسترد).نعمت الهی:‌والارض فرشناها فنعم الماهدون(ذاریات/۴۷):(و زمین را بگستردیم و چه نیکو مهدی بگستردیم).بنابراین اگر مکانی بخواهد واجد این ویژگیها گردد، بایستی عاری از هرگونه فساد باشد و بدیهی است که شهر به عنوان مکان زندگی انسان به طریق اولی باید محل فساد باشد و بدیهی است که شهر به عنوان مکان زندگی انسان به طریق اولی باید محل اصلاح و نعمات الهی و نهایتاً‌ در سیر کمال انسان و به دور از هرگونه فساد یا نمودی از فساد و تباهی در زمین باشد.اجتناب از فساد در شهرسازی را می‌توان در بسیاری زمینه‌ها و از جمله مقولات زیر جستجو نمود: اجتناب از هر آنچه که به گمراهی انسان بیانجامد ونیز هر آنچه که به تباهی روحی وجسمی انسان کمک کند؛ نظیر انواع آلودگیها که ممکن است شهرها مولد آن باشند. این آلورگیه اعمند از آلودگیهایی که به مادیت(کالبد) و معنویت(روح) انسان و محیط و طبیعت لطمه وارد کنند و همچنین اعمالی که به اسراف ولغو و بطالت منتهی شده و ضد اصلاح باشند.۶٫۷٫اجتناب از اسرافاسراف یکی از صفات مذمومی است که در همه اعمال انسان می‌تواند بروز نماید و تعلیمات اسلامی، مسلمین را به شدت از آن نهی فرموده است تا جایی که صریحاً می‌فرماید: و لا تسرفول انه لا یحب المسرفین(انعام/۴۱):(و اسراف نکنید که خدا مسرفان را دوست نمی‌دارد).نیز می‌فرماید: … وان المسرفین هم اصحاب النار(مؤمن/۴۳):(… و البته مسرفین در آنجا همه اهل آتش دوزخند).ـ و لا تطیعوا امر المسرفین، الذین یفسدون فی الارض و لا یصلحون(شعراء/۱۵۲ـ۱۵۱):(و از رفتار رؤسای مسرف و ستمگر پیروی نکنید، که آن مردم در زمین همه‌گونه فساد میکنند و هیچگونه به اصلاح نمی‌‌پردازند).ملاحظه می‌شود که اسراف علاوه بر همه معایبی که دارد، صریحاً‌ فساد در زمین و ضد اصلاح زمین معرفی شده است. این صفت مذموم همچنین زمینه‌ساز و نیز نتیجه برتری‌جویی و استکبار و تفرعن است؛ چنانچه در مورد فرعون آمده است: … و ان فرعون لعال فی الارض و انه لمن المسرفین(یونس/۸۳):( و فرعون در زمین بسیار علو و سرکشی داشت و او از مسرفین بود). تجلی اسراف در شهرسازی و معماری را در این امور می‌توان مشاهده کرد: ایجاد ابنیه و فضاها و عناصر بی استفاده و یا کم استفاده؛ بنا کردن ابنیه چشم پر کن بالاخص در مورد ابنیه با عملکرد مادی؛ بنا کردن ابنیه‌ای برای تفاخر و علو در برابر بندگان خدا و بسیاری موارد دیگری که شهرهای جهان معاصر شاهد آنها هستند.۷٫عناصر شهری و معماریدر هر شهر و در هر عمارتی، عناصر بسیاری وجود دارند که هر کدام به طور مستقل و نسبت به سایر عناصر، هویت و ویژگیهای خاص خود را نیز طلب می‌نمایند. فی‌امثل مختصات و ویژگیهای مسجد با مسکن متفاوت خواهند بود. به هر حال سعی بر این است تا در این قسمت آیاتی که به عناصر شهری یا معماری اشاره داشته و یا می‌توان از آنها د رتبیین مختصات این عناصر بهره‌گرفت، به عنوان راهنمای مطالعات بعدی معرفی شوند.۷٫۱٫مسجددر مورد مسجد سخن بسیار می‌توان گفت؛ لکن چون این مقاله تنها بر بهره‌‌گیری از آیات کتاب الهی محدود است، تنها به برخی نکات اشاره می‌شود:اولین خانه:‌ خداوند تبارک و تعالی در کتاب مجیدش می‌فرماید: ان اول بیت وضع للناس للذی ببکه مبارکاً و هدی للعالمین(آل عمران/۹۶):(بدانید اول خانه‌ای که برای مکان عبادت خلق بنا شده همان خانه مکه است. آن خانه برای مردم خیر بسیار دارد و سبب هدایت عالمیان است).این آیه مشخص می‌کند که اولین بنایی که به فرمان حضرت احدیت در جهان برای عبادت برپا شد،همان خانه کعبه است که آدم(ع) پس از خلق شدن و هبوط به زمین به فرمان الهی آن را بنا کرد. لذاست که با عنایت به مقام خلیفه اللهی انسان در زمین، می‌توان نتیجه گرفت که اولین بنای هر مجموعه مسکونی باید محلی برای عبادت(مسجد) باشد. به عبارت دیگر مسجد باید اولین بنایی باشد که در هر مکان جدیدالتاسیس مسلمین بنا می‌گردد. این اصل را می‌توان به محلات ونواحی و شهرکها و توسعه‌های جدید شهری تعمیم داد. ظرفیت هر مسجد و جمعیت استفاده کننده از هر مسجد و همچنین فواصل مساجد از یکدیگر به همراه موقیعت ساختمان مسجد نسبت به سایر عملکردهای شهری و آداب و رسوم محلی،معلوم می‌دارد که مسجد در چه محدوده مکانی و زمانی باید احداث شود(۲۲).تسلط بر سایه ابنیه: فی بیوت ان ترفع و یذکر فیها اسمه یسبح له فیها بالغدو و الاصال(نور/۳۶):(در خانه‌های که خدا رخصت داده، رفعت یابد و در آن ذکر نام خدا شود و صبح وشام تسبیح تنزیه ذات پاک او کنند).این آیه شریفه رفعت بنای مسجد را بر سایر ابنیه موجود در مجتمع روا می‌شمارد. این رفعت اعم از رفعت معنوی و روحانی و رفعت فیزیکی و مادی است. از این آیه شریفه می‌توان چنین استنباط کرد که کالبد مسجد بایستی تسلط روانی و فیزیکی صرع مادی هستند،حفظ مادی هستند،حفظ نماید. به عکس شهرهای امروزه که با کمال تاسف این نقش را به ابنیه اقتصادی و بویژه ”بانکها“ داده‌اند و اهل شهرها همواره خویشتن را تحت سیطره پول و سرمایه حس می‌کنند.در مورد عمارت مسجد بسیاری عوامل دیگر از جمله سلسله مراتب بین بیرون و درون،معانی نمادین، جهت‌گیری، ارتباط و با سایر عملکردها و ابنیه شهری،موقعیت و حتی کسانی که مجاز به بنا و تعمیر آن می‌باشند،مطرح است که مطالعه در آنها به منابع دیگر ارجاع می‌گردد(۲۳).۲٫۷٫مسکندر مورد مسکن موضوعات متنوع و مختلفی مطرح است. آیات قرآن کریم به برخی از آنها اشاره دارند که اینک به آنها پرداخته می‌شود.محل آرامش: قرآن مسکن را محل آرامش می‌خواند: والله جعل لکم من بیوتکم سکنا…(نحل/۸۰):(و خدا برای سکونت دائم شما منزلهایتان را قرار داد…).این آیه نشان می‌دهد که مکان‌یابی مسکن در شهر امری حساس است. به بیان دیگر، توجه به این اصل در مکان‌یابی مسکن در شهر و رابطه و همجواری آن با عملکردهای پر سر و صدا و مولد آلاینده‌ها همچون کارخانه‌ها و معابر اصلی و نظایر آنها و هر آنچه که به آرامش انسان خدشه وارد نماید، نقش مهمی ایفا می‌کند. این امر همچنین به نوع استفاده از مصالح و استقرار فضاهای داخلی و رابطه آنها با یکدیگر تاثیر دارد.آفتابگیری و مناسب: در قرآن در خصوص غار اصحاب کهف آمده است: و تری الشمس اذا طلعت تزوار عن کهفهم ذات الیمین و اذا غربت تقرضهم ذات الشمال و هم فی فجوه منه ذلک من آیات الله…(کهف/۱۷):(و گردش آفتاب را چنان مشاهده می‌کنی که هنگام طلوع از سمت راست غار آنها بر کنار و هنگام غروب نیز از جانب چپ ایشان دور می‌گردید و آنها کاملاً از حرارت خورشید در آسایش بودند این حکایت یکی از آیات الهی است…).آیه نشان می‌دهد که جهت‌گیری ابنیه به نحوی که بتواند بهره مناسب را از آفتاب و نور خورشید ببرند،اهمیت دارد.رعایت حقوق همسایگان: زمینه رعایت حقوق همسایگان نیز از اموری است که توسط طراح مسکن باید مورد توجه قرار گیرد. به بیان دیگر، طراح مسکن بایستی به ایجاد محیطی بیندیشد که در آن زمینه تضییع آگاهانه و ناآگاهانه حقوق همسایگان توسط ساکن از بین برود.محل ذکر:‌علامه طباطبایی(ره) بیان می‌کند:«خانه‌ای که ذکر خدا در آن خانه برای اهل آسمانها آنچنان درخشنده است که ستارگان برای اهل زمین»(۲۴).اگر چه این بیان به اهل ذکر بودن اهل خانه اشاره دارد، لکن باید حالت تذکر و یاد آوری را در اهل خانه بوجود آورده و آن را تقویت کنند.۳٫۷٫نشانه‌ها بودن ورود به مباحث مرتبط با مفاهیم چون نشانه و رمز سمبل و نماد،تنها به این نکته اشاره می‌شود که در تعالیم اسلامس، نشانه‌ها یا ”آیات“ نقش مهمی در معرفی و ترویج حقایق و هدایت مردم ایفا می‌نمایند و بر همین اساس راهها و فضاها عناصر شهری هر کدام بایستی حاوی نشانه‌هایی باشندکه مردم را به سمت ارزشها هدایت نموده و به آنها متذکر گردند.۴٫۷٫رنگرنگ از موضوعاتی هستند که تاثیر زیادی بر انسان و روحیات او دارند. در اینجا نیز بودن آنکه قصد اثبات و یا نفی رنگ خاصی برای همه عمارات و شهرها در میان باشد، فقط تاکید می‌شود، در طرحها و برنامه به دست غفلت سپرده نشود.ـ رنگ می‌تواند عاملی در ایجاد سرور و شادمانی د رانسان باشد: چنانکه خداوند در معرفی گاو بنی‌اسرائیل فرمود: … لونها تسر الناظرین(بقره/۶۹):(…رنگ آن بینندگانرا فرحبخش است).ـ برخی رنگها،‌رنگهایی هستند که زیبا و داری معانی نمادین و یادآور ارزشهای مطلوب خوانده می‌شود. لذاست که با توجه به مجموعه آیات مشخص می‌شود که رنگها،‌به دلیل تاثیرات در انسانها اثر بگذارند؛بنابراین توجه به آنها در طراحیها و رنگ‌‌‌آمیزی کل شهر یک ضرورت است.بر این موارد می‌توان افزود، معانی نمادینی را که هر کدام از رنگها در فرهنگهای متفاوت و از جمله فرهنگ اسلامی با خود حمل و به ناظر منتقل می‌نمایند.از همه اینها که بگذریم،‌یکی ا زمهمترین وظایف مسلمین شناسایی و ترویج ”رنگ الهی“ است. خداوند تبارک و تعالی فرموده است:‌صبغه الله و من احسن من الله صبغه و نحن له عابدون(بقره/۱۳۸):(رنگ‌آمیزی خداست که به ما مسلمانان رنگ فطرت ایمان و سیرت توحید بخشیده است. هیچ رنگی خوشتر از ایمان به خدای یکتانیست و ما او را بی هیچ شائبه شرک پرستش می‌کنیم).۸٫نتیجهباعنایت به آنچه که گذشت نکات و موزاد زیر مشخص شد: ـ با بهره‌گیری و فور تقحص در آیات قرآن،‌امکان استخراج و تدوین اصولی برای تعریف رابطه انسان و محیط و روابط انسانها با یکدیگر در محیط ساخته شده شهری فراهم است که این اصول نهایتاً می‌توانند طراحی و برنامه‌ریزی شهرها را به سمت ایجاد محیطی اسلامی هدایت نمایند.ـ در جهت به منصه ظهور رساندن اصول و ارزشهای مورد تاکید و توجه قرآن ”محیط زندگی و شهر“ نقشی مهم ایفا می‌نماید که این نقش با بکار بستن آیات قرآن در طراحی و ساخت محیط و اجزاء آن تقویت می‌شود.ـ آیات قرآن برای طراحی و ساخت محیط زندگی جزئیاتی را که مربوط به امور فنی و تکنیکی هستند(به ظاهر) معرفی نمی‌نماید؛ لکن اصولی را مطرح می‌کند که این اصول بایستی در تمام شئون زندگی انسان و از جمله ساخت شهر و محیط زندگی لحاظ گردند. این لحاظ نمودن،سبب خواهد شد که علیرغم اینکه شهرهای مسلمین در نقاط جهان و در شرایط اقلیمی متفاوت و امکانات و مصالح گوناگون بنا می‌شوند.دارای روح و هویت مشترک و واحدی باشند.ـ تبیین مبانی نظری شهر سازی اسلامی بر اساس تعالیم قرآنی یک ضرورت است. از این مبانی نظری در صورت تدوین شدن،‌معیاریهایی قابل استخراج خواهند بودکه چنانچه در دسترس عموم بویژه طراحان و برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیرندگان قرار گیرد، امکان ارزیابی طرحها و برنامه‌ها، بافتهای شهرهای تاریخی و متاخر، و ایده‌‌ها و الگوها وارداتی فراهم خواهد شد.ـ اصلاح و استحاله جنبه‌های مختلف الگوی زیست به سمت الگوهایی که امکان نمایش و رعایت ارزشهای اسلامی و قرآنی جامعه را فراهم نمایند، یک ضرورت است. در این راه بازگشت به فرهنگ قرآنی،‌محو از خودبیگانگی،‌رفع احساس حقارت در مقابل بیگانه و تکیه و مباهات به فرهنگ قرآنی توجه جدی را طلب می‌نمایند.ـ خلاصه اینکه با عنایت به صفاتی که در کلام الهی شهر ذکر می‌گردد، امکان و لزوم وجود شهر اسلامی روشن می‌شود.
منابع و مآخذ:۱٫ نهج‌البلاغه،ترجمه و شرح فیض‌الاسلام،‌سید علینقی،‌کلاله خاور، تهران۱۳۵۱،ص۱۲۳۵،کلمات قصار۳۱۵٫۲٫ کلینی رازی(ره) ابی جعفر محمد یعقوب بن اسحق۱۳۴۸،اصول کافی،ج۱،دفترنشر فرهنگ اهل بیت(ع)،تهران،ص۷۸٫۳٫ همان،ج۱،ص۷۶٫ ۴٫ Naghizadeh Mohmad.1995.Principies of the Contemporay Islamic Urban Design The University Elimination of Conflicts in Muslim Bulit Environments. Unpublished phd Thesis The of New South wales. Sydney. ۵٫ نقی‌زاده،محمد؛ الف ـ سیمای مدینه منتظران، دومین اجلاس دو سالانه بررسی وجودی حضرت مهدی(عج)،دانشگاه سبلوچستان، زاهدان، ۱۳۷۷، ۱۹۹۵ ،Nagizadeh6. نهج‌البلاغه،ص۹۷۹،نامه ۴۷٫۷٫ طباطبایی(ره)(علامه) سیدمحمدحسین، تفسیر شریف‌المیزان،ترجمه سید محمد باقرموسوی همدانی، دارالعلم،قم،‌بی‌تا و مطهری،(شهید) مرتضی؛ ده گفتار،صدرا،قم،۱۳۹۸ق۸٫ بورکهاردت،تیتوس؛ نقش هنرهای زیبا در نظام آموزشی اسلام، ترجمه سید محمد آوینی،جاودانگی و هنرـ برگ،تهران،۱۳۷۰،ص۳۶٫۹٫ رجوع کنید به Nagizadeh ،۱۹۹۵ ۱۰٫ Aminzadeh B.G. The concept of unily in Islamic Religios. Unpublished نقی‌زاده،۱۳۷ وphd Thesis. The University of New South Wates. Sydney ۱۱٫ برای مطالعه در بهره‌گیری از صفات فعل الهی رجوع کنید به:Naghizadeh 199512. جعفری،(علامه) محمد تقی(ره) زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی تهران،۱۳۶۹۱۳٫ تفسیر المیزان، ج۱۴،ص۱۶۷، نیز رجوع کنید به ج۵،صص۲۰۷ـ۱۹۰، ذیل آیات ۱۸ ـ۱۰ سوره‌ آل‌عمران. ۱۴٫ همان،ج۲۹،ص۲۱۶،ذیل آیات۵۷ـ۴۷ سوره نور.۱۵٫ رجوع کنید به همان،ج۹،ص۵۰، ذیل آیات ۹۱ـ۸۵ سوره نساء و نهج‌البلاغه، صص۱۹۸ـ۱۹۷۱۶٫ تقی‌زاده،محمد؛ الف‌ ـ مختصات نظم در شهر‌سازی اسلامی، سمینار بین‌المللی شهرها و مرد، دانشگاه تبریز، تبریز ۱۳۷۶و۱۹۹۵ .Naghizadeh17. نهج‌البلاغه، ص۵۲۲۱۸٫ صدر، (شهدید) محمدباقر ؛انسان مسئول و تاریخ ساز از دیدگاه قرآن، ترجمه محمدمهدی فولاوند، بنیاد قرآن، تهران،۱۳۵۹،۱۹۹۵ .Naghizadeh19. تفسیر المیزان، ج۸، ص۱۹۵(ذیل آیات۴۲ـ۳۶ سوره نساء)۲۰٫ پیرنیا، محمدکریم؛ شیوه‌های معماری ایرانی،مؤسسه نشر هنر اسلامی، تهران، ۱۳۶۹۲۱٫ نقی‌زاده،‌محمد؛ سرچشمه ارزشهایی که نوسازیها باید محمل و تجلیگاه آنها باشند، سومین کنفرانس بین‌‌المللی بازسازی مناطق جنگزده،۱۳۵۷، تهران و همو؛ ب ـ مقدمه‌ای بر شناسایی معضلات طراحی در بافتهای تاریخی شهرها، مجموعه مقالات سمینار تخصصی بافتهای شهری، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران، ۱۳۷۶۲۲٫ در مورد ارتباط مسجد با شهر و سایر عملکردها رجوع کنید به:Naghizadeh 1995 وتقی‌زاده، ۱۳۷۶ب.۲۳٫ پیرنیا، محمدکریم؛ آشنایی با معماری اسلامی ایران، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ۱۳۷۲ و تقی‌زاده ۱۳۷۶ب و Naghizadeh 1995 و توحید مفضل، ترجمه ملامحمد باقر مجلسی، انتشارات فقیه، تهران۱۳۵۹٫۲۴٫ تفسیر المیزان، جلد۳۲،

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.