ابزار طراحی و پیاده‌سازی الگوی اسلامی- ایرانی توسعه

ابزار طراحی و پیاده‌سازی الگوی اسلامی- ایرانی توسعه

جامعه بشری در طول تاریخ، انواع مختلفی از قوانین تجارت، ابزارها و فرآیندهای اداره جامعه را ایجاد کرده است که با فرهنگ‌ها و نظام‌‌های اجتماعی گوناگون و سطوح فناوری، متناسب هستند. این فرآیندهای به‌کارگیری اندیشه‌‌ها و ایده‌های خلاق طی زمان در اقتصاد، اجتماع، فرهنگ، تولید، تجارت و سیاست، استاندارد شده، قاعده پیدا کرده و به سازوکارها، قوانین یا نظام‌هایی تبدیل شده و فناوری‌های نرم را شکل داده است. این فناوری‌ها از تجارب انباشته شده بشری در طول تاریخ به دست آمده و پس از هزاران آزمایش و آزمون شکل یافته‌اند (آزمایشگاه این فناوری‌ها کل جامعه بشری است). به‌طور کلی فناوری‌های سخت، ماده را به‌عنوان حامل خویش برگرفته‌اند، در حالی که فناوری‌‌های نرم موجودات انسانی را.

هدف الگوی اسلامی- ایرانی توسعه، ارایه مدل‌ها، نقشه‌ها و روش‌های موردنیاز برای پیشرفت توأم با عدالت و سبک زندگی اسلامی- ایرانی است. تحقق این هدف نیازمند مهندسی فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در قالب جنبش نرم‌افزاری در حوزه‌های مربوط است. ایجاد جنبش نرم‌افزاری و مهندسی ‌نرم نیازمند شناخت فناوری‌های نرم، ارتقا و به‌کارگیری آنها به‌عنوان ابزارهای مهندسی نرم است. در این مقاله سعی می‌شود. فناوری نرم بازشناسی شود.

ویژگی فناوری‌های نرم

یک فناوری برای اینکه به عنوان فناوری نرم شناخته شود باید دو ویژگی زیر را داشته باشد:

فناوری باشد؛ یعنی باید:

– یک نظام دانشی تواناساز و کاربرد‌پذیر از وسایل، ابزارها و قوانین برای حل مسایل باشد.

– هدف آن فعالیت برای فراهم سازی “خدمات” لازم به‌منظور تغییرات اجتماعی و پیشرفت و توسعه باشد.

نرم باشد؛ یعنی:

– خصوصیت و هدف فعالیت و عمل، به ” دنیای ذهن” وابسته است که فعالیت آگاهانه انسان در آن هدایت می‌شود.

– حوزه‌های فعالیت و عمل در این فناوری، شامل فرآیندهای درونی ذهن و نظام‌های فعالیت بیرونی اجتماعی- انسانی است. بنابراین شاخص‌های تکنیکی اصلی، عوامل انسانی، اجتماعی و فرهنگی هستند.

– شیوه غالب فراهم‌سازی خدمات، مانند فرآیندها، قوانین، نهادها و … فاقد شکل فیزیکی هستند.

فناوری نرم باید بتواند تغییرات نگرش و افعال انسانی در دنیای ذهنی و عینی را بازنمایی کرده، شکل دهد و روی آنها تأثیر بگذارد.

به‌طور خلاصه، فناوری نرم، فناوری اندیشه مدار درباره انسان‌ها، تفکر انسانی، ایدئولوژی، احساس، نگاه ارزشی، جهان‌بینی، رفتار انسانی و سازمانی و همچنین جامعه انسانی است.

مطالعه روی میزان سرانه تولید ناخالص داخلی در آمریکا نشان می‌دهد، به‌رغم چهار انقلاب فناوری‌ که در طول ۲۰۰ ساله اخیر رخ داده است، رشد اقتصادی بیشتر، به‌طور مستقیم به موج توسعه فناوری‌های نرم مربوط می‌شود.

برای مثال، رشد سریع و بی‌سابقه‌ای در قرن بیستم میلادی به‌ویژه در فاصله دهه‌های ۲۰ و ۵۰ مشاهده می‌شود. در این دوره، نوآوری‌های فناورانه متنوعی به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفت و متوسط امید به زندگی از ۳۵ سال در قرن ۱۸، به ۵۵ سال در دهه ۱۹۲۰ میلادی رسید. دلیل اصلی این رشد سریع و گسترده، به‌کارگیری گسترده فناوری‌های نرم و نوآوری‌های نهادی نظیر نوآوری”حمایت از ثبت اختراع” یا نوآوری ایجاد “شرکت سهامی” و بازارهای سهام و توسعه آنها در حکومت‌ها و کشورها بود.

در واقع نظام پتنت، سازوکار شرکت‌های با مسؤولیت محدود، نهادهای بازار سهام و تکنیک‌های سهام، نظام سرمایه‌گذاری ریسک‌پذیر و غیره، همگی در حوزه فناوری نرم قرار می‌گیرند.

دسته‌بندی فناوری‌های نرم

فناوری‌های نرم را براساس کاربرد می‌توان به دسته‌هایی نظیر فناوری تجارت، فناوری اجتماعی، فناوری فرهنگی، فناوری زندگی نرم، فناوری مهندسی نرم، فناوری نظامی و فناوری سیاسی، تقسیم کرد. در ادامه به‌طور مختصر فناوری‌های اجتماعی و فرهنگی تشریح می‌شود.

فناوری اجتماعی

مقارن سال ۱۳۳۲ هجری شمسی، دانشمند ژاپنی میسومی جیوجی، ، مفهوم فناوری اجتماعی را در کتاب “مقدمه‌ای بر فناوری اجتماعی” ارایه کرد. او فناوری‌ اجتماعی را “فناوریی برای کنترل روابط انسانی و پدیده‌های روانی در جامعه” تعریف می‌کند. وی بر پایه مفهوم “پویایی گروهی” لوین کورت مقارن دهه ۲۰ قرن چهاردهم هجری شمسی، مهندسی گروهی را به‌عنوان فناوری‌ اجتماعی گرفته است و مطالعات خویش را بر فناوری‌ تجمع در فضای باز کنفرانس‌ها و گردهمایی‌ها متمرکز می‌کند.

مقارن سال ۱۳۴۴ هجری شمسی، اولاف هلمر، دانشمند آمریکایی، کتابی با عنوان “فناوری‌ اجتماعی” و با مقدمه‌ای از برنایس براون و تئودور گوردون به چاپ رساند. در این کتاب مأموریت فناوری‌ اجتماعی اینگونه بیان شده است: “این امر مورد توجه قرار گرفته است که بسیاری از دشواری‌ها و مشکلاتی که جهان ما را محاصره کرده‌اند با این واقعیت قابل توضیح هستند که پیشرفت در حوزه علوم اجتماعی به میزان بسیار زیادی از علوم فیزیکی عقب مانده است”. اولاف هلمر فناوری‌ اجتماعی را به‌عنوان روش و شیوه علوم اجتماعی و ابزارهای مطالعه برای آینده توصیف می‌کند.

فناوری‌ اجتماعی برای حل مسایل اجتماعی از منابع اجتماعی استفاده می‌کند این منابع به دو دسته بیرونی و درونی تقسیم می‌شوند. اجتماع‌های مختلف، انجمن‌ها، سازمان‌های غیرانتفاعی، نهادهای غیردولتی و روابط انسانی/ اجتماعی، منابع اجتماعی بیرونی هستند و عقاید، دین، ارزش‌ها، اخلاق، غایت‌های اجتماعی و احساسات انسانی منابع اجتماعی درونی هستند.

رشته مهندسی اجتماعی بر پایه فناوری اجتماعی ایجاد شده است و در دانشگاه‌های کشورهایی نظیر ژاپن تدریس می‌شود.

فناوری فرهنگی

فناوری فرهنگی از موضوع‌های پژوهشی نو در دنیا است. مفاهیم فناوری فرهنگی هنوز نهایی نشده است و قرائت‌های مختلفی از فناوری فرهنگی وجود دارد.

– در یک مفهوم، فناوری فرهنگی آن دسته از فناوری‌هایی است که در بخش فرهنگی به کار می‌رود. در این مفهوم، آن دسته از فناوری‌های رایانه‌ای، دیجیتالی و فناوری ارتباطات مدنظر است که در بخش فرهنگ فعال هستند. مطابق با این معنا، فناوری فرهنگی فناوری‌های مورد استفاده در محصولات و خدمات فرهنگی است.

روشن و بدیهی است که این نوع فناوری‌ها بر فرهنگ تأثیر گذارده و می‌گذارد. استفاده‌کنندگان مفهوم جدید فناوری فرهنگی می‌کوشند که این تأثیرگذاری آگاهانه و در خدمت اهداف و خواسته‌های فرهنگی‌اشان باشد. البته هدف نهایی، کسب درآمد از طریق محصولات و خدمات فرهنگی است.

در طرح آینده‌نگری کشورهای عضو اَپک نیز، فناوری برای فرهنگ و آموزش، به‌عنوان فناوری فرهنگی محسوب می‌شود. از جمله مصادیق ذکر شده برای فناوری فرهنگی می‌توان سینما، تلویزیون، اینترنت، وب و موزه‌ها و گاه کتاب و همچنین فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی را نام برد.

براساس همین مفهوم کره جنوبی مقارن سال ۱۳۸۰ هجری شمسی اعلام کرد که فناوری فرهنگی یکی از پنج فناوری است که این کشور به‌عنوان فناوری‌های نسل آینده به شمار می‌آورد و بنا دارد مبلغ ۱۰ تریلیون واحد پول کره (معادل هشت میلیارد دلار) برای پژوهش و توسعه این فناوری‌ها هزینه کند.

– مفهومی دیگر از فناوری فرهنگی، در دانشکده ارتباطات و فناوری فرهنگی دانشگاه ایژین مدنظر است. به نظر مسؤولان این دانشکده، ضرورت تأسیس این رشته دانشگاهی به پیچیده شدن فرآیند تولید محصولات فرهنگی و ارایه خدمات فرهنگی بازمی‌گردد. مراد آنان از محصولات فرهنگی، نرم‌افزارهای آموزشی و تفریحی، فیلم‌های آموزشی و تفریحی، کتاب و مجله است و منظور از خدمات فرهنگی، آموزش عمومی و فرهنگی، جهانگردی، نمایش آثار باستانی و کتابخانه همچنین پیچیده شدن فرآیند تولید، ناشی از کاربرد فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در این محصولات و خدمات است. کاربرد فناوری‌ها در تولید و ارایه این محصولات و خدمات، مستلزم ایجاد گروه‌های کاری با تخصص‌های متنوعی است. برای مدیریت بهتر این گروه‌ها، لازم است کسانی را تربیت کرد که تقریباً با همه تخصص‌های دخیل در این امر آشنایی داشته باشد. این فرد به خوبی می‌تواند نقش هماهنگ‌کننده یا مدیر را ایفا کند. دانشکده یادشده بنا دارد چنین کسانی را تربیت کند. ناگفته نماند که چنین ترکیبی که ماهیت بین رشته‌ای دارد، خود ممکن است موجب بروز ایده‌ها و راه‌حل‌هایی شود که پیش از این ممکن نبوده است.

این دانشکده بین فناوری‌های حوزه فرهنگ و مفهوم جدید فناوری فرهنگی تمایز قایل است. فناوری‌های حوزه فرهنگ که عبارت از فناوری ساخت فیلم، فناوری چاپ کتاب، فناوری اینترنت و غیره است، فناوری‌های شناخته شده‌ای هستند. اکثر آنها قدمتی بیش از یک قرن دارند اما مفهوم جدید فناوری فرهنگی، به‌عنوان یک رشته تحصیلی، توسط خود دانشگاه ایژن ابداع شده و بسیار جدید است. هدف از تأسیس این رشته در دانشگاه، تربیت افرادی است که با آگاهی از همه تخصص‌ها بتواند آنها را کنار یکدیگر گردآورد.

– در مفهوم سوم، فناوری فرهنگی آن نوع سامانه‌ای است که منجر به تغییر یا تثبیت فرهنگ می‌شود. در این نظام ممکن است از سایر فناوری‌ها و به‌ویژه از فناوری اطلاعات استفاده شود. به‌طور خلاصه اینکه فناوری فرهنگی فناوریی است که باعث تحقق اهداف فرهنگی می‌شود. این فناوری نیز همانند سایر فناوری‌ها موجب افرایش توانمندی و قدرت انسان به‌ویژه در فعالیت‌های فرهنگی می‌شود.

براساس مفهوم اخیر واژه جدیدی به نام مهندسی فرهنگی قابل طرح است.

– تعریف مهندسی فرهنگی: مهندسی فرهنگی رویکردی مفهومی به طراحی الگو، برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه فرهنگی است که درباره برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه فرهنگی، مفاهیم متغیر فرهنگ و طراحی راهبردهای عملی رویارویی با مسایل و موضوع‌های ایجاد شده توسط فرهنگ و توسعه در محیط‌ها و بافت‌های گوناگون بحث می‌کند.

در بخش فرهنگی، مفهوم مهندسی فرهنگی یک جهش قابل توجه در مدیریت نهادهای فرهنگی به حساب می‌آید. این مفهوم به ضرورت توجه به راه‌حل‌هایی که از لحاظ استراتژیک، برنامه‌ریزی شده و تکنیکی، صحیح و معتبر باشند، برای رویارویی با چالش‌های توسعه فرهنگی اشاره دارد. به عبارت دیگر مهندسی فرهنگی درباره طراحی و مهندسی نظام‌ها، فرآیندها، بدیل‌ها و فرمول‌بندی راهکارهای خلاقانه چالش‌های پیش روی توسعه نهادهای فرهنگی و ترویج مشارکت مردم در زندگی فرهنگی است.

اهمیت دیدگاه مهندسی فرهنگی به این واقعیت بازمی‌گردد که دیگر تغییر فرهنگ تنها به‌عنوان یک فرآیند تاریخی یا تکاملی رخ نمی‌دهد. همچنین فرهنگ چیزی است که ممکن است آگاهانه، برنامه‌ریزی یا مهندسی شود زیرا عده زیادی آن را امری مطلوب انگاشته، به‌عنوان امری مترقی فرض کرده یا آن را همراه و ملازم توسعه در دیگر محیط‌ها می‌دانند. این امر بدین معنا است که پویایی و تکامل فرهنگی را (با این انگاره که جنبه‌هایی از فرهنگ می‌توانند در پرتو ایده‌های جدید و شرایط پیرامونی متغیر، خلق و بازخلق شوند) نه تنها از طریق رخدادهای تصادفی، بلکه از طریق مهندسی فرهنگی می‌توان ترقی داد.

به‌طور طبیعی دیدگاه مهندسی فرهنگی به پیچیدگی چالش‌های توسعه ملی و بین‌المللی اذعان دارد و نیازمند یک دیدگاه بین‌رشته‌ای در توسعه ابزارهای مدیریتی و کاربرد آنها در حل مسایل مرتبط با فرهنگ و توسعه اجتماعی و اقتصادی است.۱

اثر بارز مهندسی فرهنگی و فناوری‌های نرم اجتماعی و فرهنگی در سبک زندگی(life style) و نحوه شکل دادن آن است. مفهوم سبک زندگی از زمره مفاهیم علمی است که اکنون به‌عنوان یک واژه عمومی کاربرد بسیار یافته است. سبک زندگی در حوزه مطالعات فرهنگی به مجموعه رفتارها و الگوهای کنش‌های هر فرد که معطوف به ابعاد هنجاری و معنایی زندگی اجتماعی باشد، اطلاق می‌شود و نشان‌دهنده کم و کیف نظام باورها و کنش‌های فرد است. سبک زندگی دلالت بر ماهیت و محتوای خاص تعاملات و کنش‌های اشخاص در هر جامعه دارد و مبین اغراض، نیات، معانی و تفاسیر فرد در جریان عمل روزمره و زندگی روزانه است.

حیات طیبه یا همان زندگی گوارا، سبک زندگی بوده که اسلام وعده آن را داده است. “حیات طیبه معنایش این نیست که کسانی فقط نماز بخوانند، عبادت کنند و اصلاً به فکر زندگی و مادیات نباشند؛ نه، حیات طیبه، یعنی دنیا و آخرت را با هم داشتن. حیات طیبه، یعنی ماده و معنا را با هم داشتن. حیات طیبه یعنی زندگی گوارا. یک ملت آن وقتی زندگی گوارا دارد که احساس کند و ببیند که دنیا و آخرت او بر طبق مصلحت او به پیش می‌رود و به سمت هدف‌های او حرکت می‌کند؛ این زندگی گواراست”۲ در حیات طیبه (سبک زندگی اسلامی) همه‌ خیرات مورد علاقه‌ انسان وجود دارد؛ هم رفاه مادی و امنیت اجتماعی و روحی تأمین می‌شود و هم صفای معنوی، دانش، بینش، تحقیق، تعبد و خلوص و توجه به خدا قابل مشاهده است.

منبع: مجله تخصصی برنامه شماره ۳۴۰

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.