روش های مطالعات آینده پژوهی

۱٫ مقدمه
 این مقاله به بحث و بررسی روش های مختلف مطالعات آینده پژوهی و آینده نگاری می پردازد . هدف این نوشتار، فراهم سازی پیشینه ی دانش برای فنون در دسترسی است که به سهم خود به کار ارزیابی کیفیت آینده پژوهی / آینده نگاری کمک می رسانند . یادآوری این نکته ضروری است که در شیوه های حل مسایل آینده و در بحبوحه ی عمل، از روش های زیادی در حل یک موضوع خاص برای به حداقل رساندن انحراف ها استفاده می شود.
 ۲٫ مرور روش ها
 مطالعات آینده پژوهی حوزه ای بین رشته ای است و با طیف گسترده ای از دیدگاه ها پیرامون آی نده های) در خلال تحقیقی بین المللی در میان ) محتمل، ممکن و مرجح ارتباط دارد . مک هال و مک هال ١ آینده پژوهان، بیش از ١٧ دیدگاه روش شناسی را شناسایی کردند که اغلب آن ها در ارتباط و هماهنگی با یکدیگر به کار می روند. این روش شناسی شامل فنون برون یابی با است فاده از سلسله داده های زمانی، مدل ها، طوفان فکری، سناریونویسی، شبیه سازی، قیاس تاریخی، فنون دلفی، تحلیل تأثیر متقابل، مدل سازی عّلی، تبارشناسی ها، روش های مطالعات آینده پژوهی بازی سازی و نگاشت متنی هستند.
 در حوزه ی آینده نگاری ملی ۶ روش مشترک وعادی شناسایی شده اند : برآورد، تبارشناسی ، ریخت شناسی،.( فناوری های انتقادی، دلفی و سناریو (ناگل و ولینگتون، ٢٠٠٠ شیوه های مختلفی جهت طبقه بندی روش های مطالعات آینده پژوهی وجود دارند . به عنوان مثال دیدگاه های مبتنی بر آینده (تحلیل گران الگو، مشاهده گران و غیره )، و یا دیدگاه های مبتنی بر افق زم انی (چشم انداز کوتاه مدت در مقابل بلندمدت )، مدل های کیفی در مقابل کمی، برون یابی در مقابل هنجاری و غیره . برای هدف این تحقیق، روش های انتخابی به ترتیب کاربرد فهرست شده اند تا در چارچوب روش های اطلاعات قرار گیرند، و شامل روش های ذیل هستند:
 ٠رایج ترین روش های کاربردی در اطلاعات:
  •  • گروه های کارشناسی
  •  • تحلیل الگو و برآورد
  •  • پیمایش های دلفی
  •  روش های دیگر در اطلاعات:
  •  • مشاوره
  •  • سناریوسازی
  •  • تحلیل اهداف
  •  • تحلیل الگو
  •  • پس نگری
 دیگر روش های مهم آینده پژوهی خارج از حوزه ی اطلاعات:
  •  • مدل سازی
  •  • مشابه سازی ها و بازی سازی ها
  •  • طوفان فکری
  •  • تبارشناسی
  •  • فناوری های حساس
  •  • تحلیل تأثیر متقابل
  •  • تحلیل ریخت شناسی
  •  • تحلیل محتوا
  •  • تحلیل ثبت اختراع
  •  • تجسم سازی
  •  • خیال پردازی علمی
 ۳٫ شرح روش های انتخابی
 متداول ترین روش های مورد استفاده در حوزه اطلاعات:
 ۱ ۳٫ گروه های کارشناسی
 در این روش، نگرش های آینده مب نای قضاوت گروهی از نمایندگان برگزیده ی کارشناسان خواهد بود . آن ها با در نظر گرفتن اطلاعاتی که بر روی موضوع مورد علاقه تأثیر گذار خواهد بود و همچنین ترکیب نتیجه گیری ها در دانش آینده پژوهی، به بررسی موضوع می پردازند . هیچ گونه ای از مدل های رسمی مورد استفاده قرار نمی گیرد و هیچ گاه از دو کارشناس خواسته نمی شود که اطلاعات مشابهی را در قالب شیوه ای یکسان مورد ملاحظه قرار دهند و در مجموع نگرش های خوبی نسبت به آینده در موقعیت های گوناگون فراهم می شود . شواهد تجربی و مطالعات نظری گویای این حقیقت است که می بایست از ۵ الی ۲۰ کارشناس برای این مقصود استفاده کرد (ماکریداکیس و ویلرایت، ١٩٨٩ ). با این وجود در موقعیت هایی که رشد تصاعدی وجود دارد، ممکن است پیش بینی های مبتنی بر قضاوت، نامطلوب باشند.
 ۲ ۳٫ پیمایش های دلفی
 روش دلفی را تنها می توان گونه ای از فنون ساختاریافته برای انجام طوفان فکری در نظر گرفت که اغلب در آینده نگاری های ملی به کار می رود و شامل نظرخواهی از کارشناسان به وسیله ی تکرار متوالی یک پرسشنامه است . هر تکرار شامل یک ”دوره“ بوده، و وسیله ای برای بیان دیدگاه های کارشناسان است . نتایج هر دور نظرسنجی جمع آوری شد ه و اظهارنظرها به شیوه های کمی وکیفی تحلیل می شود و مخاطبان هم در این اجماع رو به توسعه، باید دلایل تداوم مخالفت خود [با اجماع نظر دیگران ] را شرح دهند . شمار دورهای مورد نیاز بستگی به سطح اجماعی دارد که پیمایش و تحقیق به دنبال دستیابی به مرکز آیند هپژوهی علوم و فناور ی دفاعی آن است . فرض اساسی و اولیه ی روش های متعارف دلفی آن است که اجماع در بین گروهی از پاسخ دهندگان در مقایسه با عقاید شخصی مفیدتر و الهام بخش تر باشد . با این وجود، براساس روش یاد شده، توجه به این مسأله ضروری است که کارشناسان دیدگاه های منطقی و موشکافی شده ی خود را درافق زمانی مور د نظر ترسیم و اظهار نمایند . مزیت عمده ی این روش، انجام کار شبکه ای توسط کارشناسان است . تمرکز بر منابع و حساسیت نسبت به گزینه های کارشناسان و پرسش های مورد استفاده از معایب روش یاد شده است. برآورد هدف این روش، کشف و استخراج الگویی بر مبنای داده های تاریخی و برون یابی الگو در آینده بر پایه ی این داده ها است : پیش بینی تنها براساس ارزش های متغیر پیشین و / یا خطای پیش بینی های گذشته صورت می گیرد. چند نمونه ی عادی برآورد عبارتند از:
  •  • برون یابی مجموعه های زمانی مانند مردم شناسی
  •  • تحلیل روند فناوری که بر پایش پیشرفت ه ای فناوری جهت تعقیب فرآیند پیشرفت تصاعدی آن استوار است.
 این روش، از داده هایی که حاکی از پیشرفت اولیه هستند به منظور تعیین میزان پیشرفت و برون یابی آن جهت برآورد سطح پیشرفت در دوره های مختلف آتی استفاده می کند . نتایج به دست آمده از این روش به میزان زیا دی کمّی هستند . در عمل، این روش برای پیش بینی تحولات، سرعت عملکرد، سطح عملکرد، کاهش هزینه، کیفیت ارتقاء یافته و بازده عملیاتی مورد استفاده قرار می گیرد. در مجموع برآورد هنگامی مورد استفاده قرار می گیرد که:
  1.  ١. اطلاعات گذشته پیرامون متغییر مورد نظر در دسترس باشد،
  2.  ٢. هنگامی که بتوان اطلاعات را به صورت کمّی در آورد،
  3.  ٣. هنگامی که بتوان از روی منطق فرض کرد که الگوی گذشته به آینده تعمیم خواهد یافت.
 سایر روش های مورد استفاده در حوزه ی اطلاعات:
 ۳ ۳٫ مشاوره
 مشاوره شامل مجموعه ای از مصاحبه های فردی است . شبکه ی جهانی وب قابلیت های جدیدی برای مشارکت بر خط و افرایش سطح حضور از راه دور را فراهم ساخته است . این امکان کار اجماع در بین گروه ها را سرعت بیشتری می بخشد.
 مزایای روش مشاوره:
  1.  • انعطاف پذیری فراوان برای ”احساس و درک“ یک موضوع
  2.  • مشارکت دادن گروه زیادی از افراد و جذاب بودن روش برای انتشار بروندادهای آینده نگاری
  3.  • انجام سریع کار که به کسب سریع نتایج منجر می شود.
 با این وجود، ممکن است در این دیدگاه، فقدان ساختاری محکم تعبیر و تفسیر نتایج را مشکل تر سازد . گذشته از این، ممکن است مصاحبه ها زمان زیادی را طلب کنند.
 ۴٫ تحلیل اهداف
 این روش چارچوبی را برای طرح انگیزه های افراد مختلف در یک محیط ارایه می کند و شامل اقدامات زیر است:
  •  ١. شناسایی افراد و سازمان هایی که در تصمیم ها، طرح ها و برنامه های خاص مشارکت دارند.
  •  ٢. بررسی اهمیت و اعتباری که هر فرد یا گروه به موضوعات کلیدی می دهد.
  •  ٣. تحلیل تأثیر نسبی این موضوعات در تحولات
  •  ۴. توسعه ی تاکتیک ها/ برنامه های اقدام، براساس تحلیل تأثیر موضوعات در تحول.
 این روش به ویژه در موقعیت هایی مناسب است که بازیگران کلیدی صنعت یا حوزه ی مورد تحقیق قادر به شکل دهی و ایجاد تغییر نسبی در عمل خود هستند. این روش اغلب برای آزمایش اعتبار پیش بینی هایی استفاده می شود که تحت تأثیر حمایت یا مخالفت خارج از انتظار قرار گرفته اند.
 
 ۵٫سناریونویسی
 روش سناریونویسی به معنای سازمان دهی اطلاعات و احتمالات آتی در ترسیم و تصویرسازی آینده های بدیل می باشد . روش سناریونویسی به ویژه برای کمک به درک حوادثی مفید خواهد بود که به نظر می رسد ترکیبی ناهمگون از اطلاعات غیرمرتبط هستند . این روش با توجه به نقطه ی شروع و عزیمت ، می تواند برون یابی یا هنجاری باشد . مطالعه ی هنجاری با تعیین اهداف و مقاصدآتی آغاز می شود و سپس با تعیین احتمال و چگونگی در وقوع آن ها به انجام می رسد.
 مطالعه ی برون یابی بر این فرض استوار است که روندهای موجود در متغیرهای مرتبط تدوام خواهند یافت . سناریوها از جنبه ی درونی، تصاویر مجسمی از احتمالات آینده و ترکیبی از عناصر کمیّت پذیر و کیفی هستند که به عنوان سلسله عوامل منطقی بدیل ر خدادها مرتب شده اند. برای این منظور نخست باید تحلیل تأثیر عوامل متقابل صورت بگیرد تا روابط بین فرض های موجود برای کسب اطمینان از هماهنگی آن ها با هر سناریو انتخاب شود . شمار سناریوها اغلب محدود به ٢ یا ٣ مورد است. مزیت مهم این روش آن است که عدم اطمینان ها ر ا در چشم اندازها نمودار می سازد و مشخص می کند که آینده های محتمل زیادی وجود دارند . محدودیت بزرگ این روش، آن است که سناریوها به میزان قابل توجهی وابسته به نویسندگان آن ها هستند.
 ۶٫ پس نگری
 در این روش آینده پژوهانه سناریوی ویژه ای از آینده همراه با جزئیات آ ن شناسایی می شود . سپس ریشه ها و محورهای تحول آن به دقت تا وضعیت حال ردگیری می شود . پس نگری اغلب در تضاد و تقابل با .( پیش بینی قرار دارد (اسلاتر، ١٩٩۶ دیگر روش های مورد استفاده خارج از حوزه اطلاعات:
 ۷٫ مدل سازی
 گونه های زیادی در این حوزه وجود دارند که می توانند مورد استفاده قرار گیرند. مهم ترین روش ها به شرح ذیل هستند:
  •  • مدل های اقتصادی : عبارت از سامانه های معادله های بازگشت چندگانه ی خطی است و هر یک شامل چندین متغیر وابسته است.
  •  • مدل های بازخوردی : وسیله ای برای شرح روابطی است که موجب اتصال عوامل فنی، اقتصادی ، بازار، و اجتماعی به عنوان بازنمایی آینده می شود .
  • مدل های رایانه ای که با منطق ریاضی به شرح رابطه بین عوامل مرتبط می پردازند، با استفاده از این تکنیک، توسعه یافته اند . به عنوان مثال، پیشرفت های فناوری به تولید فرآورده های پیشرفته منجر شده است که این امر موجب افزایش فروش، درآمد بیشتر و در نتیجه پیشرفت و رشد بیشتر فناوری می گردد . نتایج حاصل از این تکنیک بسیار کمّی هستند اما اغلب جهت ارزیابی پیامدهای کیفی روندها، رخدادها یا تصمیم ها استفاده می شود. این تکنیک برای فرمول بندی سیاست یا راهبردهای کلان استفاده می شود.
 ۸٫ مشابه سازی ها و بازی ها
 این تکنیک تلاشی برای دست یافتن به متغیرهای خاص از ”واقعیت“ در حوزه ای ویژه و ایجاد مدلی رایانه ای یا مشابه سازی در قالب یک بازی است که بر مبنای آن بتوان شاهد چگونگی رفتار متغیرها با یکدیگر طی مرور زمان بود . به این منظور می توان از رایانه ها یا افراد (بازیگران نقش) یا هر دو گزینه استفاده کرد . افراد به کمک رایانه ها، می توانند بازی های ”اگر چنین چیزی وجود داشته باشد، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ “ را انجام دهند و با انتخاب گزینه های خاص، بر اساس این مدل می توان پیامدهای بعدی را مشاهده کرد.
 ۹٫ طوفان فکری
 این تکنیک روشی برای استخراج و کسب ایده ها، بدون اعمال نظر و قضاوت یا گزینش است . این تکنیک اغلب در مراحل نخستین کارگاه های آیند ه پژوهی و بسیاری از بافت های دیگر به کار می رود . در طوفان فکری افراد به ارایه ی پیشنهادهای آنی، بدون محد ودیت و فهرست بندی ترغیب می شوند . این پیشنهاد ها.( به همان صورت نخستین فهرست بندی وگرد آوری می شوند (اسلاتر، ١٩٩۶
 ۱۰ . تبارشناسی
 روشی برای بازنمایی توالی رویدادها و کشف نظم درونی آن ها است که برای درک تعیین وضعیت کنونی و مقصد و هدف نهایی در آینده اقدامی ضروری است.
 ۱۱ . فناوری های حساس
 مذاکره ی متمرکز کارشناسان بر روی فناوری های نوین و الویت بندی اهمیت آن ها برای تسهیل شرایط مذاکره ی گسترده تر پیرامون تأثیر آن ها و بررسی این موضوع که در حال حاضر برای کمک به تحولات فناوری چه کاری باید انجام داد.
 ۱۲ . تحلیل تأثیر متقابل
 به عقیده ی هلمر ( ١٩٨٣ ) توسعه ی ماتریس های تأثیر متقابل ”... به شناسایی این واقعیت می پردازند که پیش بینی رخدادهای آینده، هنگامی که به شکل مجزا از یکدیگر صورت پذیرد، فاقد قدرت انتقال درک تأثیر متقابل آن ها بر یک سامانه بوده و در نتیجه فاقد درجه ای از اعتبار هستند که بتوان آن ها را در معادلات بررسی کرد . در چنین حالتی تصور می شود افزایش گزینه ها می تواند موجب فزونی قابلیت اتکا و اعتماد به آن ها شود .“ در نتیجه کانتر پانچرز ازاین تکنیک به عنوان ابزاری برای تحلیل آینده و توجه به آینده های احتمالی دیگ ر استفاده می کند . تحلیل تأثیر متقابل، تکنیکی با قدرت کمّی بالا است . این تکنیک برای انجام تحقیقات پیرامون رویدادهای احتمالی آینده و اثر متقابل آن ها بر یکدیگر استفاده می شود . افق زمانی این روش به میزان قابل توجهی انعطاف پذیر است اما با این وجود مانند روش دل فی به میزان زیادی به توانایی کارشناسان جهت ارایه ی گمانه زنی های معنادار در احتمال رخداد قابل وقوع
 بستگی دارد.
 ۱۳ . تحلیل ریخت شناسی
 این روش، کار راهه ا ی رسمی برای کشف احتمالات در یک فرآیند یا در جریان تولید محصولی تازه است . در حین کاربست این روش و در وه له ی نخست، به تعیین کارکردهای اساسی محصول یا فرآیند پرداخته می شود؛ در مرحله ی بعد، به فهرست بندی ابزارها و شیوه های مختلفی توجه می شود که به کمک آن ها می توان هریک از کارکردها و نقش ها را به انجام رساند . سرانجام آنکه، با استفاده از ماتریس، شناسایی ترکیب ه ای جدید و منطقی این ابزارها مورد ملاحظه قرار می گیرد که منجر به فرآیندها یا محصول های جدید و عملی می شوند . نتایج کاربرد این تکنیک دارای ماهیتی کیفی است . از این روش می توان برای شناسایی فرصت های جدید، نابهنگام و پیش دستانه فراروی یک شرکت استفاده کرد . همچنین از این روش می توان برای شناسایی محصول ها و فرآیندهایی که ممکن است توسط رقیبان در حال توسعه بوده و یا مورد توجه می باشد، استفاده کرد.
 ۱۴ . تحلیل محتوا
 این روش مبتنی بر این مفهوم است که توجه رسانه ها به مفاهیم اجتماعی، سیاسی، تجاری و اقتصادی و میزان انعکا س اخبار این رویدادها، حاکی از میزان اهمیت آن ها است . در نتیجه با اندازه گیری دوره ای تغییرات عواملی همچون حجم ستون های روزنامه ها، زمان اختصاص یافته در تلویزیون و اخیرًا شمار موارد مطرح شده در اینترنت، پیش بینی کنندگان قادر به برآورد جهت، ماهیت و میزان تغ ییر خواهند بود . در عرصه ی فنی می توان از این فن به میزان قابل توجهی برای برآورد پیشرفت های فناوری های جدید و جذب رو به رشد آن ها توسط بازار استفاده کرد. اغلب، نتایج این فن به صورت کمّی نشان داده می شود. با
 این وجود تنها برای تحلیل کیفی مورد استفاده قرار م یگیرد.
 ۱۵ . تحلیل ثبت اختراع
 روش یاد شده براساس این پیش فرض استوار است که علاقه ی فزاینده به فناوری های جدید همراه با رضایت از عملکرد و کاربرد آن ها در افزایش فعالیت های تحقیق و توسعه نمود می یابد، و این امر به نوبه ی خود منجر به افزایش ثبت اختراع می گردد . در نتیجه می توان فرض کرد که شناسایی فناوری ها و محصولات جدید از طریق تحلیل الگوی کاربرد ثبت اختراع درحوزه های مناسب، امکان پذیر است . نتایج این کاربرد اغلب به صورت کمّی عرضه می شود، اما با این وجود، کاربرد آن ها در روند تصمیم گیری به صورت طبیعی مبتنی بر تکامل کیفی است.
 ۱۶ . تجسم سازی
 اقدام فردی جهت ایجاد تصویری جذاب و قانع کننده از فرآیند، احتمال یا رویدادی در آینده، اغلب جهت ترسیم حالت های درونی و رفتارهای مثبت، کاربردهای ویژه ای در شفابخشی و بهبود بیماری هایی مانند .( سرطان دارد (اسلاتر، ١٩٩۶
 ۱۷ . خیال پردازی علمی
 داستانی خیال پردازانه از پیامدهای احتمالی یک وضعیت اجتماعی یا جهانی که می تواند در آینده روی دهد، مبنای این روش است . بر این اساس سناریویی ویژه (یعنی توالی احتمالی رویدادهایی که می تواند در آینده رخ دهد ) با مشارکت افراد مورد نظر، شخصیت های حقیقی، ح تی در برخی موارد نمونه هایی متفاوت و بیگانه که طی زمان به تعامل با توالی رخدادها می پردازند، در این روش مورد توجه خواهد بود . امروزه، ادبیات علمی تخیلی به عنوان یک گونه و سبک مهم جایگزین فیلم های پر زدوخورد شده است. نگارش داستان های علمی آرمانشهرها و ناکج ا آبادها هر دو به یک اندازه امکان پذیر هستند . ادبیات علمی تخیلی ادعای پیش بینی آینده را مطرح نمی سازد، اما گاهی اوقات دانشمندان ایده پرداز (که موضوع مورد نظر خود را به خوبی می شناسند ) با قابلیت و شمّ درونی، دست به نگارش ادبیات تخیلیی می زنند که بعدها به واقعیت می پیوندد . مشهورترین مورد، آرتور سی . کلارک و ماهواره ارتباطی است که نخستین بار در یک داستان علمی مطرح شد.
 ۱۸ . پیشرفت روش های آینده پژوهی موجود
 در Informan تحت تأثیر کارگاه های روش شناسی و مباحث پیرامونی آن، نخستین همایش مارس ٢٠٠٠ ، باهدف بررسی روش های آینده پژوهی پیشنهادهای زیادی پیرامون پیشرفت ها و مسایل مورد توجه در روش های پیش بینی در آینده نگاری مطرح ساخت که به طور کلی به چهار طبقه تقسیم می شوند:
  •  • افزایش دامنه ی ورودی های در نظر گرفته شده
  •  • استفاده از منابع موجود
  •  • جستجوی ناپیوستگی روندهای موجود
  •  • ایجاد شبکه ی کارشناسی
 جزئیات بیشتر را می توانید در گزارش ”ایجاد روش شناسی های آینده نگاری“ که برونداد این همایش در مارس ٢٠٠٠ است، ملاحظه کنید.
 منابع :
 

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.