مدیریت تلفیقی آفات و بهبود کیفیت موادغذایی

با رشد سریع جمعیت جوامع بشری و افزایش تقاضا برای موادغذایی، تحول شگرفی در کشاورزی سنتی ایجاد گردید و کودهای شیمیایی، فراورده‌های هورمونی و سایر عوامل خطرزا برای محیط زیست به صورت کنترل نشده و بی رویه به بخش کشاورزی وارد شدند تا این بخش بتواند به تقاضای رو به رشد موادغذایی پاسخ دهد. اما این افزایش تولید مشکلات زیست محیطی و اجتماعی گوناگونی از جمله نگرانی درخصوص کیفیت مواد غذایی و به خطر افتادن سلامت افراد را به دنبال داشته است. لذا یکی از روش‌هایی که از طریق آن می‌توان در راستای بهبود کیفیت موادغذایی گام برداشت؛ مدیریت تلفیقی آفات می‌باشد. مقاله حاضر درصدد است تا به بحث در خصوص مدیریت تلفیقی آفات در راستای بهبود کیفیت موادغذایی بپردازد. برطبق نتایج به دست آمده، در مدیریت تلفیقی آفات از روش‌های زراعی، فیزیکی و مکانیکی، بیولوژیکی برای کنترل آفات به منظور کاهش مصرف سموم و آفت‌کش‌ها استفاده کرده و به روش شیمیایی به عنوان آخرین راهبرد اجرایی با در نظر گرفتن حداقل اثرات سوء برای محیط زیست توجه می‌شود.

کلمات کلیدی
مدیریت تلفیقی آفات، کیفیت، موادغذایی، بهبود

مقدمه
امروزه جهان با مشکل بزرگی به نام رشد جمعیت مواجه است که یکی از پیامدهای آن کمبود غذا می‌باشد و تامین غذای این جمعیت رو به رشد به بخش کشاورزی مربوط می‌شود. افزایش جمعیت سبب شده است تا کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات نباتی، فراورده‌های هورمونی و سایر عوامل خطرزا برای محیط زیست به صورت کنترل نشده و بی رویه به بخش کشاورزی وارد شوند تا این بخش بتواند به تقاضای رو به رشد موادغذایی پاسخ دهد.
اما این افزایش تولید همواره مشکلات زیست محیطی و اجتماعی گوناگونی همچون آلودگی منابع آب، تداوم فشارهای اقتصادی بر کشاورزان، نبود اطمینان از وجود بازارهای مناسب، نگرانی مصرف‌کنندگان از سلامت و کیفیت مواد غذایی و به خطر افتادن سلامت و محیط زیست را به دنبال داشته است. از اینرو در دهه‌های اخیر با افزایش نگرانی‌های کیفیت غذا و سلامت غذا و سلامت افراد جامعه و همچنین تخریب منابع طبیعی، کشاورزی پایدار مورد توجه واقع شده است. کشاورزی پایدار نوعی کشاورزی است که در جهت منافع انسان بوده، کارایی بیشتری در استفاده از منابع دارد و با محیط در توازن است. در کشاورزی پایدار بر ثبات عملکرد در طولانی مدت با حداقل تاثیر بر محیط تاکید می‌شود. کشاورزی پایدار با حفاظت از زمین، آب و ذخایر ژنتیکی گیاهی و جانوری همراه بوده، تخریب زیست محیطی به همراه نداشته، از فناوری مناسب و سازگار با محیط زیست استفاده کرده، از نظر اقتصادی سودآور بوده و از نظر اجتماعی مطلوب است. یکی از اهداف مهم نظام‌های کشاورزی پایدار، کاهش مصرف نهاده‌ها در تولید محصولات و در نهایت، بهبود کیفیت مواد غذایی است. در این راستا یکی از روش‌هایی که از طریق آن می‌توان به این هدف دست یافت؛ مدیریت تلفیقی آفات می‌باشد. با توجه به آنچه ذکر گردید، مقاله حاضر درصدد است تا به بحث در خصوص مدیریت تلفیقی آفات و بهبود کیفیت مواد غذایی بپردازد.

مدیریت تلفیقی آفات (IPM)
مفهوم مدیریت تلفیقی آفات ابتدا در دهه ۱۹۷۰ در کشورهای در حال توسعه در پاسخ به اثرات منفی زیست محیطی در ارتباط با استفاده نادرست یا بیش از حد آفت‌کش‌های شیمیایی و نهاده‌های تولیدی و در جستجوی آلترناتیوهای کنترل آفات و در جهت کاهش استفاده از آفت‌کش‌ها مطرح شد و گسترش یافت (Buhler, 1997 & Morse). بر طبق تعریف شبکه مدیریت تلفیقی آفات ملی، مدیریت تلفیقی آفات یک رویکرد پایدار به وسیله ترکیبی از روش‌های بیولوژیکی، زراعی، فیزیکی و شیمیایی بوده که به شیوه‌ای خطرات زیست محیطی و امنیت غذایی را به حداقل خود می‌رساند (Knodel & McMullen, 1999).
در آیین نامه بین المللی توزیع و مصرف سموم شیمیایی (۲۰۰۲)، مدیریت تلفیقی آفات چنین تعریف شده است: «مدیریت تلفیقی آفات (IPM) عبارت است از بررسی تمامی فنون موجود برای مهار آفات و تلفیق اقدامات مناسب به منظور جلوگیری از رشد جمعیت آفات و نگهداشتن میزان مصرف سموم شیمایی در حدی که توجیه اقتصادی داشته باشد و خطرات آن بر سلامتی انسان و محیط زیست به کمترین حد برسد و یا کاهش یابد. در مدیریت تلفیقی آفات بر تولید محصول سالم با حداقل آسیب به کشت بوم زراعی و بهره‌گیری از راهکارهای طبیعی مبارزه با آفات تاکید می‌شود». در واقع اهداف مدیریت تلفیقی آفات کاهش استفاده از آفت‌کش‌ها و در عین حال امنیت مواد غذایی، حفاظت از محیط زیست و تضمین سلامت کشاورزان، خانواده‌هایشان و مصرف‌کنندگان است (Palis, 2006).
مزایای مدیریت تلفیقی آفات
مدیریت تلفیقی آفات یکی از عناصر و اجزای توسعه کشاورزی پایدار می‌باشد که از رسالت‌های اولیه آن کمک به کشاورزان جهت تولید محصولات مفید و با کیفیت از طریق بکارگیری رویکردهای دقیق اقتصادی و زیست محیطی است. در حقیقت می‌توان گفت مدیریت تلفیقی آفات یکی از فناوری‌هایی است که برای کاهش استفاده از آفت‌کش‌هایی که موجب خسارت به محیط زیست و به خطر انداختن سلامت انسان می‌شود بکار گرفته شده است تا توسط آن بتوان محصولات را به سمت پایداری بیشتر سوق داد (Pingali & Rogers, 1995). به زعم عمادی (۱۳۸۴) مدیریت تلفیقی آفات فراتر از یک بسته فناوری همانند رهیافتی برای توسعه پایدار کشاورزی عمل می‌کند و رویکردی چندجانبه است. از لحاظ اقتصادی در پی بهبود عملکرد و سود، کاهش هزینه و بهبود مدیریت واحد بهره‌برداری است. از لحاظ اکولوژیکی در پی کاهش مصرف سموم و آفت‌کش‌های شیمیایی، بهره‌گیری از دشمنان طبیعی آفات جهت حفظ توازن و تنوع گونه‌های زنده است و از لحاظ اجتماعی نیز در پی سازماندهی کشاورزان در گروه‌های همیار، ایجاد شبکه، توسعه مهارت‌های فنی، ارتباطی، ارتقای دانش فناوری کشاورزان با کمک آموزش تجربی و تسهیل‌گری، حفظ بهداشت و سلامت جامعه، تسهیل امنیت و سلامت غذایی و غیره است.
با توجه به این که کشاورزان علاقمند هستند تا هزینه‌های تولید را کاهش دهند، مدیریت تلفیقی آفات این فرصت را برای کشاورزان فراهم می‌کند تا بتوانند هرچه بهتر در این راستا تولید محصولات را اقتصادی تر کنند. مورد دیگری که کشاورزان را به کاهش مصرف سموم شیمیایی وادار می‌کند، محدودیت‌های مربوط به باقیمانده سموم شیمیایی آفت‌کش در محصولات صادراتی است (حیدری، ۱۳۸۵).

عملیات مدیریت تلفیقی آفات
روش‌هایی که در مدیریت تلفیقی آفات مورد استفاده قرار می‌گیرد به روش‌های زراعی، روش‌های فیزیکی و مکانیکی، روش‌های بیولوژیکی، و روش‌های شیمیایی به شرح زیر تقسیم می‌شود.
روش‌های کنترل زراعی
شامل مجموعه‌ای از عملیات زراعی و مدیریت مزرعه است که موجب کاهش خسارت عوامل خسارت‌زا می‌گردد. به عنوان مثال تنظیم تاریخ کاشت با توجه به بیولوژی آفات، کاهش خسارت آن‌را امکان‌پذیر می‌سازد. مثلا در شرایط اصفهان، ذرت‌های کاشته شده در نیمه دوم خرداد و دیرتر از آن، از خسارت زنجرک‌ها و تعدادی از ویروس‌ها که توسط این زنجرک‌ها منتقل می‌شوند، در امان می‌مانند (جلالی، ۱۳۸۵).
چنانچه از الگوی سالیانه تحولات آفات اطلاعاتی وجود داشته باشد می‌توان با تنظیم تاریخ کاشت، دوره استقرار گیاه را طوری تنظیم کرد که در آن دوره جمعیت آفات کم باشد. همچنین، با برداشت زودتر و یا با استفاده از ارقام زودرس تا حدی خسارت آفت را کاهش داد (کوچکی و خلقانی، ۱۳۷۷).
روش‌های کنترل بیولوژیکی
کنترل بیولوژیکی پدیده‌ای است طبیعی ناشی از کنش متقابل اجزای زنده یک زیست بوم در تنظیم جمعیت. با توجه به این مساله کنترل بیولوژیکی همه عوامل مرگ و میر را در بر می‌گیرد که خود شامل رقابت بین گونه‌های هم‌سان یا متفاوت، تاثیر میزبان‌های مدافع یا مقاوم و نتایج مستقیم یا غیر مستقیم حمله موجودات وابسته به سطوح بالاتر غذایی است. کنترل بیولوژیکی کاربردی غالبا مستلزم حفظ منابع‌طبیعی و تکثیر انواع بخصوص موجودات به منظور تنظیم جمعیت گونه‌های نامطلوب و در نتیجه جلوگیری یا کاهش اثرات منفی آن‌ها است (قهاری، ۱۳۷۹).
بطور کلی، کنترل بیولوژیک عبارت از بکارگیری موجودات زنده جهت کاهش جمعیت آفات است. انگل‌های حشرات (پارازیتویدها)، باکتری‌های بیمارگر و شکارگرهای آفات از جمله موجوداتی هستند که در این روش مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این روش کنترل از این عوامل مفید که بطور طبیعی در محیط یا بر روی محصول وجود دارند حمایت و حفاظت شده و یا پس از تکثیر و پرورش، بطور مصنوعی در محیط موردنظر رهاسازی می‌شوند تا با شکار، انگلی کردن و یا ایجاد بیماری در آفت، باعث تضعیف یا مرگ آن‌ها شوند (راثی‌پور، ۱۳۷۷).
روش‌های کنترل فیزیکی و مکانیکی
کنترل فیزیکی عبارت از استفاده از سرما (نگهداری محصولات تولیدی در سردخانه و انبارهای سرد و نیز یخ آب زمستانه)، گرما (ضدعفونی بذور بعضی از گیاهان برای کنترل عوامل بیمارگر، ضدعفونی غده‌ها و پیازها با هوای گرم و خشک)، تشعشع، رطوبت و خشکی (در بسیاری از مواد افزایش رطوبت نسبی موجب کاهش خسارت آفاتی مانند کنه‌های نباتی می‌گردد. از سوی دیگر، کاهش رطوبت نسبی در گلخانه‌ها موجب کاهش مقدار زیادی از بیماری‌های گیاهی می‌گردد) برای کنترل آفات است. کنترل مکانیکی شامل استفاده از ابزار و ادوات، پلاستیک، تله‌های مختلف، توری و غیره برای کنترل این عوامل خسارت‌زا می‌باشد (راثی‌پور، ۱۳۷۷).
روش‌های کنترل شیمیایی
در مدیریت تلفیقی آفات استفاده از سموم مجاز به عنوان آخرین راهبرد اجرایی با درنظر گرفتن حداقل اثرات سوء برای محیط زیست و دشمنان طبیعی آفات محسوب شده که در آن سعی می‌شود تا با تلفیق پدیده‌های طبیعی و استفاده از آن‌ها در کشاورزی، از مصرف نهاده‌های خارجی مانند سموم و کودهای شیمیایی تا حد امکان جلوگیری شود و شرایط مناسب برای سلامت بشر و محیط زیست فراهم گردد (سلیمانی و امیری لاریجانی، ۱۳۸۳).
در شرایطی که آفت شدت یابد و با روش‌های دیگر مبارزه کنترل آن میسر نشده باشد؛ استفاده از ترکیبات معدنی و یا ترکیبات آلی که منشا طبیعی داشته باشند، مجاز می‌باشد. ذکر این نکته ضروری است که این دسته از سموم بایستی حداقل خطر را برای جانوران، بخصوص پستانداران و حشرات مفید، داشته باشند و کمترین آسیب ممکن را به محیط زیست وارد نماید و سریعاً تجزیه شده و در طبیعت تجمع پیدا نکند (راثی‌پور، ۱۳۷۷).
با جمع‌بندی از آنچه بیان گردید، ذکر این نکته شایان اهمیت است که مدیریت تلفیقی آفات یک رهیافت اکولوژیکی برای مدیریت آفات است که روش‌های زراعی، فیزیکی و مکانیکی، بیولوژیکی و شیمیایی را به نوعی ترکیب می‌سازد که هزینه اقتصادی، خطرات بهداشتی و زیست محیطی کمتری به دنبال داشته باشد.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها
آن‌چه از مرور مقاله حاضر می‌توان به مثابه برگرفته‌های تلخیص شده به دست آورد، همانا ضرورت توجه به مقوله مدیریت تلفیقی آفات در راستای بهبود کیفیت موادغذایی می‌باشد. استفاده بی‌رویه از سموم و آفت‌کش‌های شیمیایی یکی از منابع مهم آلودگی محیط زیست هستند و بر سلامتی موجودات زنده از جمله انسان‌ها تاثیر منفی می‌گذارند. مدیریت تلفیقی آفات یکی از مولفه‌های دستیابی به کشاورزی پایدار است و از رسالت‌های اولیه آن می‌توان کمک به کشاورزان در جهت تولید محصولات مفید و با کیفیت از طریق بکارگیری رویکردهای دقیق اقتصادی و زیست محیطی را نام برد. مدیریت تلفیقی آفات به دلایل اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی قابل توجیه است. آشکار شدن پیامدهای نامطلوب مصرف سموم و آفت‌کش‌های شیمیایی، افزایش آگاهی و مسئولیت‌پذیری زیست محیطی کشاورزان، خطر افزایش مقاومت آفات در مقابل آفت‌کشها توام با مشکلات دسترسی و هزینه‌بری آفت‌کش‌های شیمیایی و استقبال مصرف‌کنندگان از محصولات ارگانیک به عنوان یک مزیت از جمله عواملی است که کشاورزان را به سوی مدیریت تلفیقی آفات سوق می‌دهد.
در مدیریت تلفیقی آفات از روش‌های زراعی، فیزیکی و مکانیکی، بیولوژیکی برای کنترل آفات به منظور کاهش مصرف سموم و آفت‌کش‌هایی که موجب خسارت به محیط زیست و به خطر انداختن سلامت انسان می‌شوند؛ استفاده کرده و به روش شیمیایی به عنوان آخرین راهبرد اجرایی با در نظر گرفتن حداقل اثرات سوء برای محیط زیست توجه می‌شود.
در پایان پیشنهاد می گردد تا برنامه‌های آموزشی جهت افزایش دانش افراد در خصوص محیط زیست و اهمیت حفظ آن تولید و پخش گردد. همچنین، کلاس‌های ترویجی در خصوص مدیریت تلفیقی آفات و روش‌های مبارزه با آفات در راستای کاهش مصرف سموم و آفت‌کش‌های شیمیایی برگزاری شود و خبرنامه‌های ترویجی درباره اقدامات فرهنگی در راستای گسترش مدیریت تلفیقی آفات انتشار یابد.

منابع و ماخذ
آهومنش، ع. (۱۳۷۸). اصول مبارزه با بیماری‌های گیاهی. اصفهان: مرکز نشر دانشگاه صنعتی اصفهان.
بهداد، ا. (۱۳۷۵). دایره‌المعارف گیاهپزشکی ایران، چهار جلد. اصفهان: نشر یادبود.
جلالی، ص. و همکاران. (۱۳۸۵). بیماری‌های ویروسی ذرت در استان اصفهان. نشریه ترویجی. سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان.
حیدری، ح.(۱۳۸۵). مدرسه در مزرعه: مدیریت تلفیقی آفات در خاور نزدیک. روزنامه سرمایه، شماره ۱۹۰٫ ص ۴
راثی‌پور،‌ ا. (۱۳۷۷). بهداشت گیاهی، حفظ نباتات و آفت‌کش‌های بیولوژیکی. تهران: نشر آموزش کشاورزی.
سلیمانی، ع. و امیری لاریجانی، ب. (۱۳۸۳). اصول به زراعی برنج. چاپ اول، تهران: آرویج.
قهاری، ح. (۱۳۷۹). معرفی روش‌های کنترل آفات و بیوتکنولوژی. ماهنامه زیتون، شماره ۹، ص ۶۱-۵۵٫
کوچکی، ع. و خلقانی،‌ ج. (۱۳۷۷). کشاورزی پایدار در مناطق معتدله. مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
Conway, K.E. (1996). An overview of the influence of sustainable agricultural systems on plant diseases. Crop Protection, 15(3), 223-228.
Knodel, J. & McMullen, M. (1999). Integrated pest management in North Dakota. Available: www.ag.ndsu.edu/pubs/plantsci
Morse, S. & Buhler, W.(1997). IMP: Ideas and realities in developing countries. In J.M. Erbaugh et al. Awareness of IPM: assessment of the IPM collaborative research support project in Ugande. Journal of International Agricultural and Extension Education. pp 25-47.
Palis, F. (2006). The role of culture in farmer learning and technology adoption: A case study of farmer field schools among rice farmers in central Luzon, Agriculture and Human. 23, 491-500.
Pingali, P.L. & Rogers, P. (1995). Impact of pesticides on farmer health and the rice environment. International Rice Research Institute, Philippines. Manual report.
Reccena M.C.P., et al. (2006). Pesticide exposure in culturama, Brazil: knowledge, attitudes, and practices. Enrironmental Research. J. 102:230-236.
Salameh P.R., et al. (2003). Pesticide in Lebanon: a knowledge, attitude, and practice study. Environment Research, J. 94:1-6.
مهتاب پورآتشی
دانشجوی دکتری آموزش کشاورزی، دانشگاه تهران

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.