مبانی درمان معنوی در اسلام

hnj9sj22vzuh0rhj25i

مبانی درمان معنوی در اسلام

عارفان و عارف نمایان:

صدرالمتألهین در مقدّمه کتاب اسفار۱ ضمن دعوت به تزکیه نفس از شهوات برمبنای بسیاری از آیات و روایات و استحکام معرفت و حکمت با اجتناب از ترّهات و مضلاّت، به عارف نمایانی اشاره می کند که از جمله صوفیه بوده و دارای ترّهات و لاطائلاتی هستند که هیچ سنخیتی با عقاید پاک ندارد و مردم را از شرّ آنها برحذر می دارد.
در طول تاریخ چنین بوده است که در کنار هر حقیقتی، معادل ساختگی آن نیز جعل می شد؛ به همین جهت به برخی صوفیانی که از جهّال مردم بودند، اما سخن خود را به عرفان استناد می دادند، اشاره می کند و ترّهات این گروه کاذب را فتنه ای گمراه کننده می شمارد که موجب لغزش گامها از جاده صواب است و دیگران را نسبت به شرّ این طائفه آگاهی می بخشد.
همان گونه که در کنار انبیا(ع) متنبّیانی همچون علف هرز می رویند و در میان فقیهان، متفقّهانی می بالند و در جوار فلاسفه، متفلسفانی می خرامند، در دیار عرفا نیز جاهلانی کاذب سر بر آرند که میان اوهام باطلشان هرگز با مشهوداتِ عارفانِ شاهد مساوقت نباشد:
سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار
سامری کیست که دم از ید بیضا بزند۲
بر همین اساس، برای صیانت آسمان عرفان از عروج کاذبانه کسی که “نهاد دام و سرِ حقّه باز کرد”، همواره عارفان واصلی همچون سیّدحیدر آملی، علاّمه طباطبایی و امام خمینی رحمهم الله در جایگاه حراست از حریم الهی و تعالیم زلال و ناب نبوی قرار گرفته و تمام اهتمام خویش را به کار گرفتند تا هرگز سیّئات مدعیان کاذب، به حسنات سالکان واصل نیامیزد و آنان که “هزار نکته باریک تر ز مو” را شکافتند و یافتند و ساختند و پرداختند، به جرم داعیه داران قلندری که تنها گواهِ عرفانشان گیسوی درازشان است، مورد بی مهری قرار نگیرند و تشنه کامان معارف زلال را از زادراه این پرهیزکاران پرمحتوا و بی ادعا محروم نسازند؛ لذا پیش از هر گروهی، عرفای شامِخ دستی از آستین غیرت به در آوردند و با حلم و بردباری، اتهام کفره و زنادقه را به جان خریدند و توفیق یافتند که معارف بلند الهی را از عرفان به عرصه فلسفه وارد کنند.
صدرالمتألّهین(ره) نیز در بسیاری از آثارش نظیر”اسفار” به طرد و تکفیر جَهَله صوفیه پرداخته و کسی را که تمایز هویت مطلق و منزّه از کثرت با مجموعه قانونمند نظام کیهانی مقدور فهمش نبوده و لذا انسان کبیر را که انسان صغیر، نمونه اوست، معاذ الله خدا پنداشته، زندیق دانسته۳و از شرّ تُرّهات این گروه ضال مضلّ به خدای سبحان پناه برده است.۴
فقیهان ماهر نیز رجوع به اهل خبره را از نظر دور نداشته اند؛ به همین جهت براساس مطلبی که عرفا فرموده اند و حکما تکرار و تأیید و تثبیت و تشریح فرموده اند، فتوا داده اند.
بنابراین محور قَهر و مِهر و مدار جذب و دفع و مسیر قدح و مدح و طریق جرح و تعدیل و… کاملاً روشن است و همان طور که مرحوم سیّد حیدر آملی(ره) فرموده است، تنها گروه ناجی، کسانی اند که مؤمن مُمْتَحن۵بوده، هم به همه احکام ظاهر معتقد و به آن عامل باشند، هم به همه اسرار باطن، مؤمن و به اهل بیت(ع) معتقد و به ولای آنان مؤمن بوده و اسرار علوم آنان را حمل کنند؛ یعنی در حقیقت به حدیث ثقلین معتقد و به آن عامل باشند.۶
باید عرفان و معرفت در آنان اثر کرده، ایشان را به مقام ایقان برساند نه اینکه با مشتی از اصطلاحات، خود را نمایان سازند. امام خمینی(ره) در بیانی رسا در این باره می فرماید: “ما به این عمر کوتاه و اطلاع کم، در این عرفای اصطلاحى و در علمای سایر علوم، اشخاصى دیدیم که [یقین داریم] این اصطلاحات در دلشان اثر نکرده، بلکه اثر ضد کرده! اى طلبه مفاهیم! اى گمراه حقایق! قدرى تأمّل کن ببین چه دارى از معارف؟ چه اثری در خود از حق و صفاتش می بینی؟”۷
اگر کسی بخواهد به چنین مقام منیعی راه یابد و اسفار چهارگانه را پشت سر بگذارد، باید بینشی عمیق داشته باشد: “شریعت” را در خدمت “طریقت” و هر دو را در خدمت “حقیقت” بداند و در مسیر طولی خود، بین این سه امر، جدایی نیندازد و در هیچ مرحله‏ای آنها را از یکدیگر جدا نکند.
عارف واقعی آن است که عالَم را محضر حق بداند و در همه حالات و لحظات عمر، نسبت به واردات انحرافی قلبی و صدور اعمال قالبی مراقبت کند و به ظاهر و باطن شرع اهتمام داشته باشد، نه اینکه آن را پوششی برای اهداف نفسانی خویش قرار دهد.
ملاک معرفت عارفان صادق و صوفیان کاذب
برخی می‏پندارند که اهل طریقت‏اند و کاری با احکام دین و ظواهر شریعت ندارند. می پندارند که می توان بدون توجه به شریعت، طیّ طریق کرد و به حقیقت رسید. آنان معتقدند که هدف، درک مقصود و محبوب است و عناصر دیگر، مانع وصول و سلوک است! همچنین احکام و تعالیم شریعت را ابزاری برای عوام می دانند و خواص را بی نیاز از وسیلت می شمارند و می پندارند که خواص می توانند به هر سبب و وسیله ای خود را به غایت مطلوب برسانند!
حضرت امام خمینی(ره) در پاسخ چنین افرادی می فرماید: “آنها که فکر می‏کردند یا فکر می‏کنند که بدون “شریعت” می‏توانند به مقصد برسند، هیچ شاهد و دلیلی ندارند، زیرا ذات اقدس اله که راهنماست، تنها راه را عمل به شریعت می‏داند و آنها که می‏پندارند با عمل به “شریعت” نمی‏توان به “طریقت” رسید، آنها هم شریعت را درست نشناخته و به آن عمل نکرده اند؛ و آنها که با سیر و سلوک و شریعت و طریقت هماهنگ شدند، ولی به “حقیقت” بار نیافتند، برای آن است که به درستی طی طریق نکردند”.۸
ایشان این سخن را ذیل آیه شریفه “وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاهَ وَالإنْجِیلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّهٌ مُقْتَصِدَهٌ وَکَثِیرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا یَعْمَلُون”۹ که در باره اهل کتاب است آورده ‏است. ظاهر آیه این است که اگر اهل کتاب به تورات و انجیل خود عمل کنند و صاحبان شرایع آسمانی به آنچه به سوی آنها نازل شده است، عمل نمایند، هم روزی های آسمانی (باران، تابش به موقع آفتاب و…) نصیبشان خواهد شد، هم روزی های زمینی.
بزرگان اهل معرفت نیز از این آیه کریمه چنین برداشت کرده اند که اگر صاحبان هر شریعتی در زمان صحّت و سلامت آن، به احکامش عمل کنند، خدای سبحان، هم “طریقت” را بهره آنان می‏کند، هم “حقیقت” را. از “طریقت” به “علمُ الأرجُل” یاد می‏شود؛ یعنی علمی که با رفتن و طی طریق نصیب انسان می‏شود و از “حقیقت” به علمی که “لأکلوا من فوقهم” نام می‏برند؛ پس آیه فوق به دو قسم از علوم اشاره دارد:
۱٫ دانش های مدرسه‏ای که با کوشش نصیب انسان می‏شود.
۲٫ علومی که از بالا به انسان افاضه می‏شود: “دولت آن است که بی خون دل آید به کنار”.۱۰
اکنون می توان برای این آیه چنین معنای دقیق‏تری ارائه کرد: اگر کسی به درستی به دین عمل کند، هم علوم سمائی از راه الهام آسمانی نصیبش می‏شود که “العلمُ نورٌ یقذفُه الله فی قلب من یشاءُ”،۱۱هم از راه کسب و سیر و سلوک، علوم صحیحی بهره اش خواهد شد.
حضرت امام خمینی(ره) ذیل این کریمه می‏فرماید:
“از این آیه به خوبی برمی آید که نیل به معرفت و باطن، جز از راه ظاهر و حفظ آن میسّر نیست. این چنین نیست که کسی بتواند ظواهر شرعی را رعایت نکند و بگوید من اهل سیر و سلوکم و به باطن رسیده‏ام”.۱۲
براساس آنچه گفته شد، هم هماهنگی “شریعت” و “طریقت” بیان شد، هم صوفیان کاذب و عوام که بدون شریعت، دم از طریقت می‏زنند محکوم شدند، هم به متحجّران و مقدّس مآبانی که می پندارند شریعت، انسان را به جایی نمی‏رساند، تذکر داده شد که شما درست عمل نکرده‏اید؛ وگرنه می‏یافتید آنچه دیگران یافتند؛ زیرا نیل به باطن، تنها یک راه دارد که همان عمل به “شریعت” است.۱۳
به همین مناسبت و برای آگاهی بیشتر از انحرافات موجود در مسیر سیر الی الله و پیشگیری از گرفتاری در دام عارف نمایان کاذب، شایسته است که از بیماری های درونی و امراض قلبی و آفات نفسانی انسان و همچنین راه های درمان معنوی آنها آگاهی یافت؛ لذا به اجمال به نکاتی در این باره از منظر قرآن کریم پرداخته می شود. امید که رهروان طریق حق را به کار آید:
شناخت امراض دل و درمان آن
خدای سبحان در قرآن کریم، نظام عالم را به قلمرو عقل، منطقه مثال و محدوده طبیعت تقسیم کرده است که هر یک، موجودات ویژه خود را دارد و در کنار سفره ای عام با هم مرتبط هستند، اما در این میان، شاهکار خلقت و خلیفه الله، نه همانند فرشتگان، از صِرف فراطبیعت است، نه همتای گیاهان و حیوانات، فقط درگیر محدوده طبیعت؛ بلکه از خاک و گِل آغاز می‏شود و تا اوجِ “إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَى رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلاقِیه”۱۴پرّان و قربان می‏شود که خدای حکیم در شأن چنین وجود جامعی فرمود: “فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِین”.۱۵ هموست که طبیعت و ماورای آن را در خود گرد آورده و دو سرخطِّ حلقه هستی را به یکدیگر وصل کرده است.
براین اساس می‏توان او را “مجمع البحرین”، بلکه مجمع البِحاری خواند که درونش سه دریای طبیعت، مثال و عقل، بدون اختلاط و امتزاجِ باغیانه۱۶ فراهم آمده و در ساحت و صحنه وجود او میان دنیا، برزخ و قیامت، جمع شده است.
آدمی گنجینه سـرّ حـق است
گرچه در بحر هوس مستغرق است
ازاین رو شناخت سلامتی و بیماری و راه های درمان امراض این آیت والای حق، اهمیّتی همتای شناخت اصل او دارد.۱۷
برای هر یک از بخش های وجودی او دو حالت صحّت و مرض محتمل است که تشخیص آنها در بخش طبیعت، در عین صعوبت و دقّت علمی، کاری سهل و آسان است و علاج آن نیز که در بخش های مختلف با دامپزشکی مشترک است، چندان دشوار نیست و پیشرفت پزشکی با همه زیر مجموعه وسیع، عمیق، دقیق، فنّی و…، نشانه سهولت دستیابی بشر به آن است، اما در بخش فراطبیعی و روحانی، شناخت، بسیار دشوار است و تشخیص صحّت و مرض و درمان بیماری های آن نیز کار آسانی نیست.
نشانه این دشواری نیز کثرت ابتلای مبتلایان از یک سو، تعدّد بیماری های اخلاقی صعب العلاج از سوی دیگر و کمیابی یا نایابی طبیبان روح و مربّیان روان و شافیان قلوب از سوی سوم است (فاعلی- کمّی- قابلی).
براین اساس، قرآن کریم کمتر به تبیین درد و درمان در جنبه طبیعت آسان انسان پرداخته و بخشِ مهمّ آیات را به امر دشوار روح و عوارض آن اختصاص داده است.
تمام اهتمام قرآن کریم بر بیان بیماری های معنوی انسان و نشان دادن راه علاج و درمان آن است. همان گونه که بعد روحانی او مجرد است، دشمنان و بیماری های او نیز چنین اند. خطر بزرگ همین است که این بیماری ها در تن نیست تا به راحتی محسوس باشد، بلکه چون فرد آنها را احساس نمی کند، خود را سالم می پندارد؛ حال آنکه واقعاً مریض است:
انسان که به نور معرفت مشهور است
در دیدن عیب خود به غایت کور است
برای مثال، انسان عادی، ربا را داد و ستدی چون دیگر معاملات می‏بیند و می‏گوید: “إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا”۱۸و با این دید، ربا را روا می‏داند و نظام بانکداریِ بین المللی را که ره آورد صاحب نظران و خردمندان دنیاست، شاهدی بر صحّت آن می شمرد و چون در محدوده طبیعت، خطری از سوی ربا نمی‏بیند، آن را مانند خرید و فروش کالا یا اجاره پول، با طبیعت انسانی سازگار می‏داند؛ حال آنکه حقیقت انسان به روح اوست نه طبیعتش: “أَصْلُ‏ الْإِنْسَانِ‏ لُبُّهُ”۱۹و آثار اصلی این امور به روحِ فراطبیعیِ آدمی بازمی‏گردد و در منطقه طبیعت، تنها آثاری تبعی و بالعرض دارد.
نمونه دیگر، نگاه به نامحرم و تأثیرپذیری از صدای نامحرمانه است که در بخش طبیعت آدمی، چندان نمودی ندارد، اما در فرهنگ قرآن کریم از مشکلات روحی و بیماری های قلبی انسان به شمار می‏آید و از همین رو خدای سبحان پس از اشاره به جایگاه ویژه همسران پیامبر اکرم با تعبیر “یا نِساءَ النَّبِیّ‏ِ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذی فی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفًا”،۲۰ آنها را از نازک کردن صدا به هنگام گفتگو با مردان، برحذر می‏دارد و آن را موجبِ طمع بیماردلان می‏خواند؛ یعنی هم خوب سخن بگویید، هم سخنِ خوب بگویید تا هم چگونگی کلام شما و هم محتوای آن با سلامتِ روحی همراه باشد و بیماردلان را طمع نیفزاید.۲۱
از نمونه های دیگر، قلب فاصله گرفته از یاد خداست که هیچ سلم و امنیتی در او نیست. دلی که ذکر و یاد الهی در آن استقرار نیابد، مریض است و قلبی که خدا در آن مستقر گردد، سلیم می باشد: “الْقَلْبُ‏ السَّلِیمُ‏ الَّذِی‏ یَلْقَى اللَّهَ وَ لَیْسَ فِیهِ أَحَدٌ سِوَاه”۲۲تشخیص این گونه امور و طریق درمان آن سهل الوصول نیست.
نسبت “درمان درونی” با “انسان شناسی”
انسان از نگاه اسلام، ترکیبی از روح و بدن و جسم و جان است. جسم از عالم طبیعت و ماده و روح از نشئه ملکوتیه مجرده است که دو مرتبه از مراتب وجود و هستی هستند؛ بنابراین لازمه شناخت او معرفت به این دو مرتبه از وجود و هستی است؛ پس شناخت عوالم هستی، مقدم بر انسان شناسی، و لازمه هستی شناسی، شناخت مبدأ است.
در بینش اسلامی، میان این سه، پیوند و ارتباط وثیقی وجود دارد و شناخت هر یک، بدون دیگری امری دشوار می نماید. اگر انسان مطالعات خود را به صورت افقی و بدون هیچ گونه ارتباطی با مبدأ هستی در علوم تجربی ادامه دهد، شاید همچون جوامع بشری معاصر، به پیشرفت هایی ظاهری دست یابد، اما آثار مخرّب آن به سبب عدم درک جایگاه انسان، بسیار زیاد خواهد بود.
براین اساس، اگر کسی برپایه هستی شناسی توحیدی، حقیقت انسان را جان ملکوتی او بداند، در معالجه او هرگز وی را با حیوان یکسان نمی‏پندارد و دائماً از بیماری های مشترک انسان و دام سخن نمی‏گوید و برای شناسایی درمان انسان، فقط به حیوانات آزمایشگاهی رو نمی‏آورد و هر دارویی، اعم از حلال و حرام را تجویز نمی‏کند؛۲۳زیرا توجه دارد که امور حرام، در قوس نزول، تنزّل کرده، در نسل او اثر می گذارد و فرزندانی ناصالح به وجود خواهد آورد.
بر همین اساس امام صادق(ع) مال حرام را در نسل های آینده انسان مؤثّر می‏دانند و می‏فرمایند: “کسب الحرام یبین فی الذّرّیه”.۲۴
در قوس صعود نیز همین خوردنی ها و نوشیدنی های حرام و نامشروع، به اندیشه تبدیل می‏گردد، اما نه برهان عقلی و عرفان نظری، بلکه مغالطات، شبهات، موهومات، رسومات و رسوبات جاهلی را به بار خواهد آورد. ازاین رو بزرگانی چون “بوعلی سینا” تعهّد سپردند که هرگز برای درمانِ بیماری، از شراب استفاده نکنند.۲۵
رابطه قوای ظاهر و باطن
انسان با توجه به دو بعدش، دارای قلب، سامعه، باصره، ذائقه، شامّه و… است. هر یک از این حواس ظاهری و باطنی نیز دارای سلامت و مرض ویژه خود هستند. قلب ظاهری صنوبری شکل، امراضی ویژه دارد که نام گذاری و معالجه آن بیماری ها برعهده دانش پزشکی است و قلب معنوی نیز امراض خاصی دارد که قرآن کریم عهده دار درمان آنهاست.۲۶
منظور همه آیاتی که سخن از “مختوم” و “مطبوع” شدن قلب دارند یا از “رین” و چرکی که قلب را می‏پوشاند و چهره شفاف و آیینه گون آن را مستور می‏کند، سخن می‏گویند یا درباره “قفل” و “غلاف” و “کنان” و “صرف” و “قساوت” آن معارفی را به بشر می‏آموزند، قلب روحانی است نه جسمانی.
ممکن است قلب جسمانی انسان در کمال سلامت باشد، ولی بر اثر کفر یا تبهکاری وی، قلب روحانی او بهره‏ای از سلامت نداشته باشد و ممکن است قلب جسمانی انسانِ مؤمن، بیمار، ولی قلب روحانی او سالم باشد: “إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیم”؛۲۷چنان که گاهی هر دو قلب بیمار است؛ مانند کافری که به بیماری قلبی مبتلاست؛ یا هر دو قلب سالم است؛ مانند مؤمنی که از سلامت قلب جسمی نیز بهره‏مند است.
همان‏گونه که فعالیت و کارآمدی قوا و حواس مادّی انسان به سلامت قلب جسمانی او وابسته است، فعالیت و کارآمدی قوا و حواس معنوی او نیز به سلامت قلب معنوی اش مرتبط است.
ادراک باطنی انسانی که مشمول قهر الهی و مبغوض حق قرار گیرد، مسدود خواهد شد. آنگاه با اینکه چشم ظاهری اش بیناست، دلی که در نهان و نهاد اوست، کور می‏شود: “فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأبْصَارُ وَلَکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُور”۲۸و آنگاه که بابِ قلب بسته شد، نه عقاید باطله و اوصاف رذیله از آن بیرون می‏رود، نه عقاید حقّه و صفات پسندیده در آن وارد می شود؛ همانند ظرفی سربسته:۲۹
موانع تا نگردانی زخود دور
درون خانه دل نایدت نور
همان گونه که اگر قوای بیرونی انسان از سلامت برخوردار باشد، می تواند صداها را بشنود، منظره ها را ببیند، بوها را استشمام کند، قوای درونی انسان نیز اگر از سلامت برخوردار باشد، می تواند صداهای معنوی را بشنود، مناظر زیبای آن را مشاهده کند، رایحه های دل انگیزش را استشمام کند و…
لب ببند و چشم بنـد و گوش بند
گـر نبینی سِـرّ حـق بر من بخند
اینکه حضرت یعقوب(ع) از فاصله بسیار دور، بوی یوسف(ع) را استشمام می کند و می گوید: “إِنِّی لأجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُون”۳۰ از دولت وجود این شامّه درونی است که براثر طهارت ضمیر و صفای باطن حاصل شده است؛ هرچند برای باز شدن روزنه این شامّه ملکوتی، صبر دردمندانه چندین ساله لازم است.
قدری از سوی بنده به سمت خدا رفتن بایسته است تا امداد الهی از آن سوی بیاید و دست انسانِ سالک را بگیرد؛ نه صِرف از این سو رفتن، به تنهایی مقصدرسان است، نه از آن سو آمدن و دستگیری کردن، بی مقدمه حاصل می شود:”إِنَّهُمْ فِتْیَهٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى”؛۳۱ اصحاب کهف، چون ایمان آوردند و گام هایی برداشتند، ازدیاد هدایت الهی نصیبشان شد:۳۲
تو مپندار که مجنون سرخود مجنون شد
از سمک تا به سهایش کشش لیلا برد
من به سرچشمه خورشید نه خود بُردم راه
ذرّه ای بودم و مِـهر تو مـرا بالا برد
من خَس بی سر و پایم که به سیل افتادم
او که‏ می رفت مرا هم به دل دریا بُرد۳۳
تفاوت طبّ روحانی و جسمانی
در علم پزشکی، آثار غذاهای مختلف بر بدن ارزیابی و سپس با توجه به اصالت تن در طبّ ظاهری، به کارها و غذاهای مفید برای بدن توصیه و از اعمال و خوراکی مضرّ، نهی می‏شود، اما در طبّ باطنی با توجه به اصالت روح ملکوتی گفته می‏شود که رعایت تقوای الهی سودمند و سبب شکوفایی درونی انسان است و این اصل اصیل، انسان را در فرق‏گذاری میان حق و باطل، توانا می‏سازد: “إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا”؛۳۴همان‏گونه که در بُعد منفی گفته می‏شود: “ظلم و ستم، جفا به روح الهی است”، در بُعد مثبت، تقوا سبب بصیرت است.۳۵
امروزه بشر با این که خود را از پیشرفته ترین نسل ها می داند، بخش مهمی از درمان انسان را از آزمایش های خود بر روی حیوانات به دست می آورد و میان دامپزشکی و طبّ تفاوت چندانی قائل نیست و انسان را نیز حیوانی می دانند که سخن می گوید و فکر می کند! به همین دلیل، آنچه در آزمایشگاه ها درباره موش ها به دست می آورند، در درمان انسان نیز به کار می گیرند!
اینان انسان را همان حیوان ناطق پنداشته اند؛ حال آنکه براساس آیات قرآن کریم، خدای مبدِع به انسان، جز این حیات ظاهری، حیاتی دیگر بخشیده: “یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُم”۳۶و به جز این درمان های جسمی، آب زندگانی دیگری ارزانی داشته که انسان به ظاهر زنده (و در واقع مرده) را حیاتی حقیقی می بخشد و حیات ظاهری در برابر آن، چیزی جز مرگ نیست.
برپایه آیه فوق، گروهی از انسان ها فقط حیات حیوانی دارند؛ یعنی “حیوان بالفعل” و “انسان بالقوه” هستند: “ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَیَتَمَتَّعُوا وَیُلْهِهِمُ الأمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُون”؛۳۷″إِنْ هُمْ إِلا کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ”۳۸و اگر این قوّه را به واسطه انبیا(ع) شکوفا نسازند: “وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ‏ الْعُقُول”،۳۹ انسان حقیقی نخواهند شد۴۰و این همان ره آورد معرفتی قرآن کریم است که جامعه بدون قرآن، مریض و انسان بدون وحی، بیمار است: “وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَلا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلا خَسَارًا”.۴۱
در طبّ جسمانی، ممکن است پزشکی در عین حال که خود بیمار است، بتواند بیماری دیگر را درمان کند، امّا در طبّ روحانی چنین نیست؛ مثلاً اگر جان یک دانشمند حوزوی یا دانشگاهی مریض باشد، هرگز توان تربیت دیگران را نخواهد داشت: “خفته را خفته کِی کند بیدار”؛ پس انسان باید پیش از درمان تن خود یا دیگری، به معالجه قلب و نفس خود بیندیشد و پیش از اینکه به معالجه جان بپردازد، باید سری به خویشتن خویش زند تا از سلامت درون یا بیماری آن آگاهی یابد.۴۲
یکی از تفاوت های بیماری های جسمی با درونی آن است که امراض ظاهری، معمولاً با درد همراه است و شخص مریض از بیماری خود آگاه می‏شود، اما بیماری های اخلاقی و روحی چنین نیست و این ناآگاهی، خود نوعی بیماری است که رهبران الهی با نهی از منکر و یادآوری کیفر الهی، می کوشند انسان ها را از بیماری های خود آگاه سازند، ولی بیمارانی که از یادآوری مرض خود می‏رنجند، طبیب را دشمن خویش می‏پندارند و این رنجش نیز نوعی بیماری اخلاقی است؛ زیرا پزشک باید عضو دردمند را نشان دهد و در صورت لزوم، آن را قطع کند تا دیگر اعضا سالم بمانند.۴۳
رهبران الهی، طبیبان واقعی
همان گونه که برای تعدیل قوای جسمانی، طبّ و پزشک لازم است که مرز به‏کارگیری این قوا را هدایت کند تا به انسان ضرری نرسد، خدای حکیم برای تعدیل قوای جسمانی و روحانی، “وحی و نبوّت” را ایجاد کرد تا بشریّت را به امور ذیل رهنمون شود:
خداوند علاوه بر قوای جسمانی، نیروی “عقل” و “فطرت” را نیز در نهاد و نهان انسان قرار داده است.
عقل و فطرتِ مبتلا به خواب غفلت را بیدار و آگاه سازد.
احکام و حِکَمی را که انسان می فهمد، تأیید کند.
انسان را به جهل خود نسبت به بسیاری از معارف آگاه سازد.
مجهول او را با شکوفایی درون وی معلوم سازد تا با تعلیم کتاب و حکمت از یک سو و تزکیه نفوس از سوی دیگر، غرایز نفسانی را مهار و با صلح و صفا کنار دیگران زندگی کند.۴۴
بر همین اساس، رهبران الهی، طبیب جان های مردم اند و بیماران باید به این پزشکان حاذق رجوع کنند تا بیماری آنان را کشف کرده، به درمان آن بپردازند، اما برخی از بیماردلان، چون به درد خود پی‏نمی‏برند، به سراغ درمان نیز نمی‏روند.۴۵
انسان، عصاره ای از عالم اکبر است؛ به همین سبب به او در عرفان “کَون جامع” یا عالم اصغر اطلاق شده است. همه انبیا و اولیا آمده اند تا همه نیازمندی های انسان را برآورده سازند تا با عمل به آنها، به سعادت مطلوبش نائل آید.
تردیدی نیست که انبیا و اولیای الهی همه اموری را که مربوط به روح و جنبه معنوی انسان می شود، برای ما تبیین کرده اند؛ لذا همه ادیان ابراهیمی در زمان خود از جامعیت برخوردار بوده اند و در امتداد آنها دین اسلام تمام نیازهای بشر را پیش بینی کرده است.
سیّدنا الاستاد امام خمینی(ره) با اندیشه بلندی که داشتند، می فرمودند: هم آن چیزهایی که وظایف شخصیه است و در ترقیات و تکامل انسان دخیل است، در سنّت و کتاب بیان شده است و هم چیزهایی که مربوط به اجتماع و امور سیاسی و تنظیم و تربیت اجتماع است. ما چنین کتابی داریم که مصالح شخصی، اجتماعی، سیاسی، کشورداری و… در آن هست.
آنهایی که اسلام را خلاصه می کنند در اینکه بخورند و بخوابند و نمازی بخوانند و روزه ای بگیرند و در گرفتاری ملّت و جامعه دخالت نکنند، به حسب روایت رسول اکرم(ص) مسلم نیستند. اسلام برای همه چیز؛ از طبیعت تا ماورای طبیعت و عالم الهیّت مراتب دارد.۴۶
اسلام برای تهذیب نفوس و تطهیر قلوب آمده است. همه سفیران الهی مأموریت داشتند که اخلاق و معنویات مردم و جامعه را اصلاح کنند. تردیدی نیست که انسان در زندگی و حیات خویش به علم محتاج است و از آموزش مستغنی نیست، اما همه کمالات او به علم محدود نمی شود، بلکه علاوه بر علم و آموزش، به پرورش نیز نیازمند است.
دانش، نقش ابزاری دارد و باید انسان را به سوی تعالی و ارتقاء سوق دهد نه اینکه مایه هلاکت و عامل انحطاط او گردد. تعالیم انبیا تنها راه برای تعالی و ارتقاست. انسان در پرتو تعالیم قرآن کریم و اهل بیت(ع) می تواند راه صواب و سعادت را بیابد. هر طریقی غیر از طریق ایشان، بیگانگی است و داعیه طبابت نمودن، بدون تهذیب نفس و طهارت قلب، دیوانگی است.
این توصیه همه اساتید و بزرگان ما بوده است که هر عرفانی غیر از قرآن و سنّت و سیره اهل بیت(ع) عرفان کاذب است و هر آنچه در مسیر آنان باشد، صادق است؛ چنان که حضرت علاّمه(ره) همچون امام خمینی(ره) معتقد بودند که تهذیب نفس، تکمیل ایمان و معرفت دینی در متن جامعه و با تشریک مساعی دیگران به دست می آید.
تربیت شدگان مکتب اهل بیت(ع) و خصوصاً رسول اکرم(ص) و حضرت امیرمؤمنان(ع) همچون ابوذر و اویس قرنی و سلمان فارسی چنین روشی داشتند؛ پس عرفان را نباید مذهبی دربرابر مذاهب دیگر شمرد، بلکه عرفان راهی است از راه های پرستش و راهی است برای درک حقایق ادیان دربرابر ظواهر دینی و راه تفکر عقلی است.۴۷
عارف چون خود را تسلیم حق کند و امراض خود را به واسطه طبیب واقعی درمان کند، حقایق را شهود خواهد کرد. درباره کسی که در ادای عباداتش تردید و در تبعیتش از تعالیم اهل بیت(ع) تشکیک است، نمی توان گفت که به عرفان، قریب و در علاج امراض نفسانی، طبیب است.
پس درمان تمام دردها در تعالیم الهی منطوی است و معصوم(ع) که قرآن ناطق است و تالی تلو او که عارف و عالم ربّانی است، طبیب و پزشک واقعی است و آنکه از سیره نبوی و سنّت وحیانی منزوی است، نه عارف واقعی، بلکه از متلمذان مکاتب شیطانی است و حکم عقل در اجتناب از مسلک فریبنده ایشان متمشّی است.
پی نوشت ها:
________________________________________
۱٫ اسفار، ج۱، ص۱۲٫
۲٫ دیوان حافظ، نسخه انجوی، ص۱۱۸؛ رحیق مختوم، ج۱-۳، ص۴۹۷-۴۹۸٫
۳٫ اسفار، ج۲، ص۳۴۵٫
۴٫ همان، ج۱، ص۱۲ و ۲۵۵٫
۵٫ جامع الاسرار و منبع الانوار، ص۴۰-۴۱٫
۶٫ سرچشمه اندیشه، ج۵، ص۶۹-۷۱٫
۷٫ شرح چهل حدیث، ص۹۰، با اندکی تصرّف.
۸٫ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم، “فص ایوبی”، ص۲۰۱٫
۹٫ مائده/ ۶۶٫
۱۰٫ دیوان حافظ، غزل ۷۴٫
۱۱٫ مصباح الشریعه، ص۱۶٫
۱۲٫ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۰۱٫
۱۳٫ بنیان مرصوص امام خمینی(ره)، ص۹۷-۱۰۰٫
۱۴٫ انشقاق/ ۶٫
۱۵٫ مؤمنون/ ۱۴٫
۱۶٫ اشاره است به آیات: “مَرَجَ البَحرَینِ یَلتَقیان ٭ بَینَهُما بَرزَخٌ لا یَبغیان”، الرحمن/۲۰-۱۹٫
۱۷٫ صورت و سیرت انسان در قرآن، ص۸۳-۸۴٫
۱۸٫ بقره/۲۷۵٫
۱۹٫ بحار الأنوار، ج۱، ص۸۲٫
۲۰٫ احزاب/۳۲٫
۲۱٫ صورت و سیرت انسان در قرآن، ص۸۴-۸۶٫
۲۲٫ بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۳۹٫
۲۳٫ تفسیر انسان به انسان، ص۷۳-۷۵٫
۲۴٫ کافی، ج۵، ص۱۲۴، ح۴٫
۲۵٫ صورت و سیرت انسان در قرآن، ص۲۳-۲۵٫
۲۶٫ ر.ک: ادب فنای مقربان، ج۲، ص۱۴۷٫
۲۷٫ صافات/۸۴٫
۲۸٫ حج/۴۶٫
۲۹٫ تفسیر تسنیم، ج۲، ص۲۲۹٫
۳۰٫ یوسف/۹۴٫
۳۱٫ کهف/۱۳٫
۳۲٫ ادب فنای مقربان، ج۲، ص۱۴۷-۱۴۸٫
۳۳٫ علاّمه طباطبایی(ره)؛ جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ، ج۲، مقدمه.
۳۴٫ انفال/۲۹٫
۳۵٫ تفسیر انسان به انسان، ص۱۸۶٫
۳۶٫ انفال/۲۴٫
۳۷٫ حجر/۳٫
۳۸٫ فرقان/۴۴٫
۳۹٫ نهج البلاغه، خطبه۱٫
۴۰٫ جلسات اخلاق، مورخ ۲۳/۷/۱۳۸۸٫
۴۱٫ اسراء/۸۲٫
۴۲٫ مبادی ‏اخلاق ‏در قرآن، ص۲۷۳-۲۷۴٫
۴۳٫ شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، ص۱۵۳-۱۵۴٫
۴۴٫ تسنیم، ج۱۰، ص۴۳۷-۴۳۸٫
۴۵٫ شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، ص۱۵۳٫
۴۶٫ صحیفه امام، ج۳، ص۲۳۷ و ج۴، ص۹ و ج۱۴، ص۵۲۸ و ج۱۸، ص۴۲۳٫
۴۷٫ شیعه در اسلام، ص۶۴٫
محقّق: محمدربیع میرزایی

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.