در مورد قرآن و روانشناسی

مقدمه:
انسان موجودی است که از دو بعد مادی و غیرمادی تشکیل شده است. همانگونه که در قرآن کریم آمده است این موجود، رشد خود را از خاک شروع کرده و مراحل مختلف تکامل را پشت سر گذاشت تا آنجا که روح خدایی در درون وی شکوفا شده و همراه و همگام با جسم به حرکت درآمده و با طی مراحل گوناگون، صفات و ویژگیهایی چون عقل، عشق و عواطف انسانی را از خود به مرحله ظهور و شکوفایی رسانده است. آنچه همیشه ذهن بشر را به تفکر واداشته است و او را به تلاش ترغیب نموده، معرفت نفس یا خودشناسی است.

قرآن کریم به منظور دستیابی به خودشناسی و رشد شخصیت و ارتقای نفس انسان به مدارج کمال انسانی، مناسبترین و بهترین راهی را که بتواند زمینه خوشبختی دنیا و آخرت او را فراهم کند، به وی نشان داده است.

در قرآن کریم، آیات بسیاری وجود دارد که فطرت وجودی انسان و حالات گوناگون روان او را متذکر شده و علل انحراف و بیماری و همچنین راههای تهذیب و تربیت و معالجه روان انسان را به طور جامع نشان داده است.

حقایقی که در قرآن، درباره انسان و حالات و صفات روانی گوناگون او آمده، به ما نشان می دهد که به خوبی شخصیت انسانی خویش را رشد دهیم و همچنین انگیزه های اصلی محرک رفتار انسان و عواملی را که در هماهنگ کردن شخصیت و تکامل و ایجاد بهداشت روانی او تأثیر بسزایی دارند بشناسیم. زیرا قرآن، سخن آفریدگار انسان است و بدیهی است که آفریدگار، به طبیعت و اسرار آفرینش مخلوق خود داناتر است. «اَلا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ و هو اللّطیف الخبیرُ» آیا آن خدایی که خلق را آفریده عالِم به اسرار آنها نیست؟ و حال آن که او به باطن و ظاهر همه امور عالَم آگاه است.» (سوره ملک آیه ۱۴)

بخش اول
انگیزه های رفتار در قرآن

انگیزه ها نیروهای محرکی هستند که در موجود زنده، حالتی از نشاط و فعالیت بر می انگیزند و رفتارش را آشکار می سازند و او را به سوی هدف یا هدفهای مشخصی راهنمایی می کنند. انگیزه ها، وظایف ضروری و مهمی برای موجود زنده انجام می دهند. روانشناسان جدید، انگیزه ها را به دو بخش اصلی تقسیم می کنند و آنها عبارتند از:

انگیزه های فیزیولوژیک یا انگیزه های اولیه: این انگیزه ها، به نیازهای فیزیولوژیک جسم و عوارضی که دریافتهای بدن مانند کمبود مواد لازم برای بدن یا به هم خوردن تعادل آن به وجود می آیند، مربوط می شود. این انگیزه ها رفتار فرد را در جهت اهدافی که نیازهای فیزیولوژیک بدنش را برآورده کنند، راهنمایی می کنند و یا نقص و کمبودی را که گاهی در بافتهای بدن به وجود می آید جبران می کنند و آن را از نظر توازن به حالت گذشته برمی گردانند.

انگیزه های روانی یا ثانویه: این انگیزه ها به وسیله فراگیری در جریان رشد اجتماعی فرد قابل حصول هستند. تحقیقات جدید فیزیولوژیک روشن کرده است که در بدن انسان و حیوان، نوعی تمایل طبیعی نسبت به حفظ توازن در درجه ای ثابت وجود دارد، به طوری که اگر این توازن، مختل شود عاملی در او برانگیخته می شود که به انجام فعالیت هماهنگ سازی برای بازگرداندن بدن به حالت توازن سابق وادارش می کند.

اما قرآن کریم در چهارده قرن پیش همین نظریه «توازن» را که اخیراً توسط دانشمندان، کشف شده را بیان کرده است. آنجا که می فرماید: «وَ خَلَقَ کُلََّ شیء فَقَدَّرْهَ تَقدِیراً. و خداوند همه چیز را آفرید آنگاه آن را در اندازه ای معین قرار داد.» (سوره فرقان، آیه ۲) و یا: «…. کُلّ شَیء عِندَهُ بِمِقْدارٍ. هرچیز در نزد خداوند به اندازه است.» (سوره رعد، آیه ۸)

بنابراین انسان و حیوان با روشی حساب شده آفریده شده و هرگاه این توازن به هم بخورد، یک سری انگیزه فیزیولوژیک به کار می افتد و انسان یا حیوان را وادار می کند تا با یک سری اعمال هماهنگ کننده، حالت توازن را به بدن برگرداند. قرآن به مهمترین انگیزه های فیزیولوژیک اشاره می کند که ما نیز مختصراً به آنها می پردازیم.

الف) انگیزه فیزیولوژیک
۱- انگیزه های حفظ ذات
خداوند متعال در برخی از آیات قرآن، مهمترین انگیزه های فیزیولوژیک را که وظیفه حفظ انس و بقای فرد را بر عهده دارند، ذکر کرده است مانند: گرسنگی، تشنگی، درد، خستگی، گرما و سرما.

« فَقُلْنا یآدَمُ انّ هذا عَدوٌّ لَکَ وَ لَذِوْجِکَ فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ اَلْجَنّهِ فَتَشْقی. انَّ لَکَ اَلاّتَجوُعَ فیها وَلا تَعْریَ. وَ أَنَّکَ لا نَظْمَؤُا فیها وَ لاتَضْحی. فَوَسْوَسَ اِلَیْهِ الّشْطانُ قالَ یآدَمُ هَلْ أَدُلَّکُ عَلی شَجَرَهِ الْخُلدِ وَ مُلْکِ لایَبْلی.» آنگاه گفتیم ای آدم (محقیقاً بدان) که این شیطان با تو و همسرت دشمن است مبادا شما را از بهشت بیرون کند که در نتیجه به شقاوت و بدبختی دچار شوید. همانا برای تو در بهشت (همه چیز مهیاست) نه هرگز آنجا گرسنه شوی و نه عریان مانی و نه هرگز در آنجا به تشنگی و گرمای آفتاب آزار بینی. باز (با این همه سفارش) شیطان در او وسوسه کرد و گفت: ای آدم، آیا تو را به درخت ابدیت و ملک مردن راهنمایی کنیم؟» (سوره طه ۱۱۷-۱۲۰)

در این آیات، به سه انگیزه مهم از انگیزه های حفظ ذات اشاره شده است که عبارتند از: انگیزه های گرسنگی، تشنگی و پرهیز از گرما و همچنین سرمای سخت. این آیات همچنین به انگیزه های حب بقای مالکیت نیز اشاره می کند. اصولاً انگیزه های حفظ ذات در خدمت انگیزه «حب بقای نفس» عمل می کنند. زیرا این انگیزه ها با برآوردن نیازهای فیزیولوژیک جسم، در واقع بقای شخص و ادامه زندگی وی فعالیت می کنند.
اصولاً انگیزه های حفظ ذات، هم در حیوان و هم در انسان وجود دارد. برخی از آیات قرآن به اهمیت ویژه هر یک از انگیزه های گرسنگی و حالت انفعالی ترس در زندگی انسان اشاراتی می کنند. هر یک از حالتهای گرسنی و ترس در زندگی انسان تأثیر بسزایی دارند. « فَلْیَعْبُدوا رَبَّ هذا اَلْبَیْتِ. اَلَّذی اَطْعَمَهُمْ مِنْ جوُعِ وَ ءَامَنَهُمْ مِنْ خَوْفِ» پس باید خدای یگانه کعبه را بپرستند که به آنها هنگام گرسنگی طعام داد و از ترس و خطر، ایمنشان ساخت.»( قریش، آیات ۳ و ۴)

۲- انگیزه تنفس
انگیزه تنفس یکی از انگیزه های ضروری فیزیولوژیک انسان است. زیرا انسان و حیوان برای زنده ماندن، نیاز به اکسیژن دارند و اگر به طور کلی اکسیژن یافت نشود، انسان می میرد. خداوند در آیه زیر به اهمیت تنفس در زندگی انسان چنین اشاره می کند: « وَءَایُهُ اَناّ حَمَلْنا ذُرِّیَتَّهُمْ فی الْفُلْکِالْ مَشْحوُنَ وَ خَلَقْناَ لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ئَ ما یَرْکَبوُنَ. وَ إنْ نَشََا نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِیِخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ یُنْقَذوُنَ.» و نشانه دیگر اینکه ما نژاد بشر را در کشتی پربار سوار گردانیدیم و برای آنها مانند کشتی چیزی که بر آن سوار شوند خلق کردیم (مرکبهای دیگر) و اگر بخواهیم همه را غرق می کنیم و ابداً نه فریادرس و نه راه نجاتی یابند.» (سوره یس – آیه ۴۱-۴۳)

دو انگیزه بقای نوع:
حکمت خداوند متعال اقتضا می کند که در سرشت انسان و حیوان انگیزه های فیزیولوژیک فطری قرار دهد که آنها را وا دارد، رفتارهای ضروری گوناگونی برای حفظ ذات در پیش گیرند.

همچنین حکمتش اقتضا می کند که در سرشت این دو موجود دو انگیزه فیزیولوژیک فطری قرار دهد که آنها را به دو نوع رفتار مهم که بقای نوع، وابسته به آنهاست وادار کند. این دو انگیزه عبارتند از: انگیزه جنسی – انگیزه مادری

۱- انگیزه جنسی
کار مهم این انگیزه، تولید مثل است که موجب تشکیل خانواده ها و جوامع نوع بشر و ملتها می شود. عمران و آبادانی کره زمین، شناخت ملتها، گسترش تمدن و پیشرفت دانش و صنعت محصول این انگیزه است. « یا اَیُّها النَّاسُ إنّا خلقَکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنثی وَ جعلْنکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتعارَفوا اِنّ اکرمَکُمْ عندالل اَتقکُمْ، اِنّ اللهَ عَلیمُ خبیر.» ای مردم همه شما را از زن و مرد آفریدیم و شما را در دسته ها و قبایل مختلفی قرار دادیم تا همدیگر را بشناسید، همانا گرامیترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست و خداوند بسیار دانا و آگاه است.» (سوره حجرات، آیه ۱۳) « و خداوند از جنس خودتان برای شما همسرانی آفرید و از همسرانتان فرزندان و نوه هایی قرار داد…». (سوره نحل ـ آیه ۷۲)

انگیزه جنسی، در واقع پایه تشکیل خانواده می باشد، زیرا هر یک از زوجین در کنار همسر خود احساس راحتی و امنیت و آرامش می کند و بین آنها عاطفه، عشق و دوستی و مهربانی به وجود می آید که این خود عامل تداوم زندگی زناشویی، در حالتی از هماهنگی و همکاری می باشد و این نوع زندگی نیز به نوبه خود فضای سالمی را برای رشد و تربیت کودکان و شکل گیری صحیح شخصیت آنها، آماده می سازد. «وَ مِنْ الله و أنّْ خَلَقَ لَکُم مِنْ انفسکُمْ اَزواجاً لِتَسکنوُا اِلَیها وَ جَعَلَ بَینَکُمْ مَوَّدهًّ وَ رحمَهً. انَّ فی ذلِکَ لایتِ لِقَوْمٍ یتفَکَّروُنَ.» و یکی دیگر از آیات خدا این است که برای شما از جنس خودتان جفتهایی آفرید که مایه آرامش شما باشد و میان شما رأفت و مهربانی قرار داد و در این امر برای مردم متفکر نشانه های علم و حکمت خدا آشکار است.» (سوره روم ـ آیه ۲۱)

۲- انگیزه مادری
حکمت و مصلحت خداوند متعال چنین است که در سرنوشت مادر نیز انگیزه ای فطری بوجود می آورد که او را برای انجام رسالت مهم خویش به منظور بقای نوع، آماده میکند. چون مادر، سختی دوران بارداری و زایمان را از روی رغبت تحمل می کند و پس از تولد فرزند نیز وظیفه شیر دادن و نگهداری و مهربانی نسبت به او را انجام می دهد تا وقتی که کودک رشد کند و خود بتواند کارهایش را انجام دهد. قرآن به رنج بارداری و زایمان و تحمل آن توسط مادر،چنین اشاره می کند. « وَ وَصّینا الْانسانَ بَوالدَیْهِ احساناً حَمَلَتْهُ أمّه کُرْها وَ وَضَعْتُه کُرْها وَ حملْهُ وَ فصلهُ ثُلَثوُنَ شهراً». ما به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود احسان کند که مادر، رنج و زحمت بار حمل را متحمل شد و باز با درد و مشقت وضع حمل کرد و سی ماه تمام مدت حمل و شیرخوارگی بود …» (سوره احقاف، آیه ۱۵)

ب) انگیزه روانی
انگیزه های روانی، انگیزه هایی هستند که مستقیماً نمی توان آنها را به حالتهای فیزیولوژیک بدن که نتیجه نیازهای جسمی هستند برگرداند، اما این مقوله در مورد انگیزه های فیزیولوژیک، مانند گرسنگی، تشنگی و خستگی صادق هستند.

اکثر روانشناسان معتقدند که بیشتر انگیزه های روانی بر پایه انگیزه های فیزیولوژیک، قابل اکتساب هستند. به عبارت دیگر، آنها انگیزه های روانی را شاخه یا شعبه ای از انگیزه های فیزیولوژیک می دانند، در نتیجه تأثیر و تأثر مهارتها و عوامل رشد اجتماعی فرد به وجود می آیند.

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.