بررسی معنای رزق از نظر علامه طباطبایی-۲

بررسی معنای رزق از نظر علامه طباطبایی-۲

در تفسیر المیزان- قسمت دوم:

در قسمت اول این نوشتار، از کلامه علامه طباطبایی در ذیل آیه َ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَیْرِ حِساب (۱) نکاتی از مباحث عالی ایشان درباره رزق، ذکر شد. اکنون قسمت دوم این مطلب را بخوانید:

رزق بی حساب یعنی چه؟

طبق تفسیر علامه طباطبایی، رزق به این دلیل «بغیر حساب» است که خداوند آن را در مقابل عوضی، عطا نمیکند و مرزوق طلبى از خدا ندارد. ایشان در معنای «وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ» (۱) میفرمایند: (۲)

توصیف رزق به صفت بى‏حسابى، از این بابت است که رزق از ناحیه خداى تعالى بر طبق حال مرزوق صورت مى‏گیرد، نه عوضى در آن هست، و مرزوق نه طلبى از خدا دارد و نه استحقاقى نسبت به رزق، آنچه مرزوقین دارند حاجت ذاتى و یا زبانى ایشان است، که هم‏ ذاتشان مِلک خدا است، و هم حاجت ذاتشان، و هم احتیاجاتى که به زبان درخواست مى‏کنند، پس داده خدا در مقابل چیزى از بندگان قرار نمى‏گیرد، و به همین جهت حسابى در رزق او نیست.

علامه طباطبایی، این احتمال را که «رزق بغیر حساب» به معنای «نا محدود» باشد را ردّ میکنند و میفرمایند: (۳)

بعضى احتمال داده‏اند این بى‏حسابى راجع به اندازه‏گیرى رزق باشد و مى‏خواهند بگویند: «رزق خدا نسبت به هر کس که او بخواهد نامحدود است»، اما این معنا با آیاتى که صریحا رزق را مقدر مى‏داند نمى‏سازد، نظیر آیه «إِنَّا کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ؛ ما هر چیزى را با اندازه‏گیرى آفریدیم» (۴) و آیه شریفه «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ، وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ، إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدْراً؛ و هر کس از خدا پروا کند، خدا برایش راه نجاتى قرار داده، از راهى که خودش پیش‏بینى نکند روزیش مى‏دهد، و هر که بر خدا توکل کند او وى را کافى است، که خدا به کار خود مى‏رسد، و چگونه چنین نباشد با اینکه براى هر چیزى اندازه‏گیرى دارد.» (۴)

پس رزق هر چند از خداى تعالى عطیه‏اى بدون عوض است، و لیکن در عین حال اندازه دارد، تا چه اندازه‏اى را خواسته باشد.

رزق ما در آسمان است

علامه طباطبایی آیه در توضیح آیه شریفهی فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُون (۶) معنای آیه را چنین میگویند:

و معناى آیه این است که: پس به پروردگار آسمان و زمین سوگند که آنچه ما گفتیم که رزقتان است و آنچه که وعده داده شده‏اید که همان بهشت باشد- که خود رزقى دیگر است- در آسمان است. و این مطلبى است ثابت، و قضایى است حتمى، مثل حق بودن سخن گفتن خودتان، همان طور که در سخن گفتن خود شکى ندارید، در این گفته ما هم شک نداشته باشید.

و در ادامه میافزاید:‏

و اما اینکه گفتیم بهشت هم رزقى است، دلیلش قرآن کریم است که در آیه شریفه «لَهُمْ مَغْفِرَهٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ» (۷) بهشت را رزقى کریم خوانده. (۸)

کافى بودن رزق براى روزى‏خواران‏ (۹)

[مقدمه۱٫ معنای رزق:] کلمه رزق (به معناى اسم‏ مصدریش) عبارت است از هر چیزى که موجودى دیگر را در بقاى حیاتش کمک نماید، و در صورتى که آن رزق ضمیمه آن موجود و یا به هر صورتى ملحق به آن شود، بقائش امتداد مى‏یابد؛ مانند غذایى که حیات بشر و بقائش به وسیله آن امتداد پیدا مى‏کند که غذا داخل بدن آدمى شده و جزء بدن او مى‏گردد و نیز مانند همسر که در ارضاء غریزه جنسى آدمى او را کمک نموده و مایه بقاء نسل او مى‏گردد و به همین قیاس هر چیزى که دخالتى در بقاء موجودى داشته باشد رزق آن موجود شمرده مى‏شود.

[مقدمه۲٫ رزق و مرزوق دو امر متلازمند] این معنا واضح است که موجودات مادى بعضى از بعضى دیگر ارتزاق مى‏کنند، مثلا انسان با گوشت (و شیر حیوانات) و نیز با گیاهان ارتزاق مى‏کند (و نیز حیوانات با گیاهان، و گیاهان با آب و هوا).

پس آنچه از رزق که منتقل به مرزوق و ضمیمه آن مى‏شود، و آن مقدارى که در بقاى آن دخالت دارد، و به صورت احوال و اَشکال گوناگون آن موجود درمى‏آید، همانطور که اشکالى است از عالم کوْن که ملحق به مرزوق شده، و فعلا به او نسبت مى‏دهیم، همچنین خود آن مرزوق نیز اشکالى از عالم کون است که لاحق به رزق و منسوب به آن مى‏شود، هر چند که چه بسا اسماء تغییر کند. پس همان طور که انسان از راه خوردن غذا داراى اجزایى جدید در بدن خود مى‏شود، همچنین آن غذا هم جزء جدیدى از بدن او مى‏شود که نامش مثلا فلان چیز است.

[مقدمه۳٫ رزق داخل در قضاء الهى است] این نیز روشن است که قضایى که خداى تعالى در جهان رانده، محیط به عالم است و تمامى ذرات را فرا گرفته، و آنچه در هر موجودى جریان دارد، چه در خودش و چه در اشکال وجودش هم همه از آن قضاء است. و به عبارتى دیگر: سلسله حوادث عالم با نظام جارى در آن تألیف شده از علتهاى تامه و معلولهایى است که از علل خود تخلف نمى‏کند.

از اینجا روشن مى‏شود که رزق و مرزوق دو امر متلازمند، که به هیچ وجه از هم جدا شدنى نیستند، پس معنا ندارد موجودى با انضمام و لاحق شدنش به وجود چیزى دیگر در وجودش شکلى جدید به خود بگیرد، و آن چیز منضم و لاحق در این شکل با او شرکت نداشته باشد.

[نتیجه] پس نه این فرض معنا دارد که مرزوقى باشد که در بقاء خود از رزقى استمداد جوید، ولى رزقى با آن مرزوق نباشد. و نه این فرض ممکن است که رزقى وجود داشته باشد ولى مرزوقى نباشد. و نه این فرض ممکن است که رزق مرزوقى از آنچه مورد حاجت او است زیادتر باشد، و نه این فرض ممکن است که مرزوقى بدون رزق بماند. پس رزق داخل در قضاء الهى است، و دخولش هم اولى و اصلى است، نه بالعرض و تبعى، و این معناى همین عبارت است که مى‏گوییم: «رزق حق است.»

آیت اللّه‏ سیّد محمّدحسن الهی طباطبایی

روزی دادن، حقی که خداوند برخود واجب کرده (۱۰)

مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله در ذیل آیه وَ مَا مِن دَابَّهٍ فىِ الْأَرْضِ إِلَّا عَلىَ اللَّهِ رِزْقُهَا (۱۱) اولا به این نکته میپردازند که ذکر اینکه خداوند ضامن رزق تمامى جنبنده‏ها است برای اثبات سعهی علم او به همه حالات جنبندگان میباشد و سپس این بحث را مطرح میکنند که روزى دادن به موجودات نیز همچون ایجاد آنان، مختص خداى تعالى و حقى است براى خلق که خداوند بر خود واجب فرموده است‏؛ سپس علامه برای این موضوع نظایری را از آیات قرآن ذکر می نمایند.

ایشان میفرمایند:

و این معنا، یعنى یادآورى رزق تمامى جنبنده‏ها و اینکه خداى تعالى ضامن آن مى‏باشد، براى این است که سعه علم خدا و آگاهى‏اش به همه حالات جنبندگان را اثبات کند؛

در نتیجه برگشت معنا به این مى‏شود که: کل جنبنده‏هایى که در زمین هستند رزقشان بر عهده خداى تعالى است- و هرگز بدون رزق نمى‏مانند- پس خداى تعالى دانا و با خبر از احوال آنها است هر جا که باشند، اگر در قرارگاهى معین باشند، قرارگاهى که هرگز از آن خارج نمى‏شوند مانند دریا براى ماهى، و نظیر صدف که در گوشه‏اى از ته دریا زندگى مى‏کند، خداى تعالى رزقش را در همان دریا مى‏دهد، و اگر قرارگاه معینى نداشته باشند و هر جا که هستند به عنوان موقتند مانند مرغان هوا و مسافران دور شده از وطن، و یا آنجا که هستند تا زمانى معین مى‏باشند و پس از مدتى بیرون مى‏آیند، مانند جنین در رحم مادر، خداى تعالى رزقشان را در همان جا مى‏دهد،

کوتاه سخن اینکه، خداى تعالى آگاه به حال هر جنبنده‏اى است که در پهناى زمین زندگى مى‏کند (در آن واحد ناظر احوال و برآرنده حاجت میلیاردها جنبنده است که در هوا و روى زمین و زیر زمین و در شکم مادران هستند) و چگونه چنین نباشد با اینکه رزق آنها به عهده آن جناب است، و معلوم است که رزق وقتى به روزى خوار مى‏رسد که روزى دهنده آگاه به حاجت او و با خبر از وضع او و مطلع از محل زندگى او باشد، چه محل زندگى موقت و چه محل زندگى دائمى‏اش.

و اما اینکه فرمود: «عَلَى اللَّهِ رِزْقُها» کلامى است که دلالت مى‏کند بر اینکه دادن رزق بر خداى تعالى واجب است، و در قرآن کریم مکرر آمده که روزى دادن، یکى از افعال مختص به خداى تعالى است، و اینکه روزى، حقى است براى خلق بر عهده خداى تعالى، به این آیات دقت فرمایید:

«أَمَّنْ هذَا الَّذِی یَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ» (۱۲) که به خوبى دلالت دارد بر این که غیر از خداى تعالى روزى دهنده‏اى نیست،

«إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِینُ» (۱۳)

«وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ» (۱۴)

و این اشکال وارد نیست که چگونه بر خداى تعالى حقى براى حلق او ثابت مى‏شود؛ براى اینکه این حق را خود خداى تعالى بر خود واجب کرده نه اینکه کسى از او طلبکار باشد، و در کلام خداى تعالى براى این مطلب نظایرى هست، مثل این که مى‏فرماید: کَتَبَ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَهَ (۱۵) و یا مى‏فرماید: وَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ (۱۶) و آیات دیگرى از این قبیل.

اعتبار عقلى هم مؤید این معنا است، براى اینکه رزق عبارت است از هر چیزى که مایه دوام حیات مخلوقات زنده است، و چون هستى این مخلوقات از فیض خداى تعالى است چیزى هم که هستى آنها بستگى به آن دارد نیز از ناحیه اوست، و همانطور که خداى تعالى در ایجاد مخلوقات شریکى نداشته، در روزى دادن به آنها و هر چیز دیگرى که نیازمند به آنند نیز شریکى ندارد.

پی نوشت ها:

(۱) آل عمران/ ۲۷

(۲) ترجمه المیزان، ج‏۳، ص۲۲۱

(۳) همان

(۴) قمر/ ۴۹

(۵) طلاق/ ۳

(۶) ذاریات /۲۳

(۷) انفال/ ۷۴

(۸) ترجمه المیزان، ج‏۱۸، ص۵۶۴

(۹) ترجمه المیزان، ج‏۱۸، ص۵۶۵

(۱۰) ترجمه المیزان، ج‏۱۰، ص۲۲۰ و ۲۲۱

(۱۱) هود/ ۶

(۱۲) مُلک/ ۲۱؛ و یا اگر آن کسى که روزیتان مى‏دهد اگر روزى خود راى دریغ بدارد چه مى‏کنید.

(۱۳) ذاریات/ ۵۸؛ خداى تعالى تنها کسى است که تمامى روزى‏خواران راى روزى مى‏دهد، و داراى نیرویى متین است.

(۱۴) ذاریات/ ۲۲و۲۳؛ رزق شما و آن بهشتى که وعده داده شده‏اید در عالم غیب است، پس به پروردگار آسمان سوگند که این مطلب حق است، مثل حق بودن و بى تردید بودن سخن گفتن شما.

(۱۵) انعام/ ۱۲؛ خدای تعالى رحمت را بر خود و به نفع بندگانش واجب کرده است.

(۱۶) روم/ ۴۷؛ این حقى است به عهده ما که مؤمنین را یارى کنیم.

فرآوری: رهنما، گروه حوزه علمیه تبیان

اشتراک گذاری پست

درباره ی نویسنده

tst

مهندس احمدی-مشاور برنامه ریزی و سیستم ها-موسسه رزق حلال
این موسسه آمادگی هرگونه همکاری از ایده پردازی تا طراحی و ساخت محصولات صنعتی، شهری، فرهنگی-اجتماعی، سیستمی و … را دارد. بدین منظور می توانید با ما تماس حاصل فرمائید.
تلفن:09331188467 ایمیل: halaltec@live.com

دیدگاه

دیدگاهی ثبت نشده.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.